अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 259, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ेंचतुर्थोऽङ्कः १७७
एष विकारयति । अन्यथा कथं स राजर्षिस्तादृशानि मन्त्रयित्वैतावत्कालस्य लेखमात्रमपि न विसृजति । तदितोऽभिज्ञानमङ्गुलीयकं तस्य विसृजावः । दुःखशीले तपस्विजने कोऽभ्यर्थ्यताम् । ननु सखीगामी दोष इति व्यवसितापि न पारयामि प्रवासप्रतिनिवृत्तस्य तातकाश्यपस्य दुष्यन्तपरिणीतामापन्नसत्त्वां शकुन्तलां निवेदयितुम् । इत्थं गतेऽस्माभिः किं करणीयम् ] ।
कामस्याभिमतः सम्प्रति दुष्यन्तस्यापेक्षया तेन शकुन्तलाया वियोगं सम्पाद्य पूर्णमनोरथो भवेदित्यर्थः । येन = यद्द्वारा असत्यसन्धे-सत्या सन्धा = प्रतिज्ञा यस्य स सत्यसन्धः'न सत्यसन्धः असत्यसन्धः तस्मिन् असत्यसन्धे = मिथ्याप्रतिज्ञे जने = जनस्य विषये शून्यहृदया-शून्यं = रिक्तं हृदयं = आन्तरं यस्या सा शून्यहृदया = वञ्चनाशून्यहृदया सखी पदं कारिता = स्थानं लम्मिता, अवतारिता ( स्मृत्वा ) अथवा = यद्वा नात्र कामस्य राज्ञो वा दोषः, अपितु दुर्वाससः एष कोपः = क्रोधस्तज्जन्यशापः एव विकारयति = अन्यथा कारयति । अन्यथा = नो चेत् स राजर्षिः = दुष्यन्तः कथं = केन प्रकारेण तादृशानि = तत्प्रकाराणि वचनानि मन्त्रयित्वा = कथयित्वा एतावत्कालस्य = एतावन्तं कालमभिव्याप्य लेखमात्रं = केवलं लेखपत्रमपि न विसृजति = दूतद्वारा न प्रेषयति । तस्मात् शापहेतुकमेवेदं विस्मरणमिति तर्कयामोत्यर्थः । ( विचिन्त्य ) तत् = तर्हि इतः = अस्मात् स्थानात् अभिज्ञानं = परिचयचिह्नम्-अङ्गुलीयकं = मुद्रिकाम् तस्य = तं प्रति विसृजावः = प्रेषयावः ।
अभिज्ञानाङ्गुलीयकस्य विसर्जने विश्वस्तस्य प्रेष्यस्याभावं निरूपयन्ती सविषादमाह- दुःखशीले = तपःक्लेशशीले यमनियमव्रतोपवासादिनियमपरायणे शृङ्गारकथाऽयोग्ये विषयविरसे तपस्विजने = तपस्विजनमध्ये को नु तपस्वी-अभ्यर्थयेताम् = प्रार्थ्यताम् कं प्रेषयावः, न कोऽपि प्रेषणयोग्य इत्याशयः । ननु संभावनायां सखीगामी = शकुन्तलासम्बद्धः दोषः = गुरुजनानुज्ञां विना स्वातन्त्र्येण राज्ञा सह गान्धर्वविवाहक्स्य लक्षणोऽपराधः, यद्वा कथमियं पूर्वापरानुसन्धानमन्तरा तस्मै खलु अपरिचिताय दुष्यन्ताय आत्मानं
कोई दोष नहीं है। यह तो दुर्वासा का ही प्रभाव प्रतीत हो रहा है जो वह राजा शकुन्तला को भी भूल गया हैं और बुलाना तो दूर रहा, बात तक वह नहीं कर रहा है। अन्यथा वह राजर्षि दुष्यन्त अनेक प्रकार की लम्बी-चौड़ी प्रतिज्ञायें करके तथा शकुन्तला को बड़ी-बड़ी आशायें दिला कर अब इतने दिन बीत गये पर कुशल-क्षेम की बात चिट्ठी-पत्री, सन्देश भी दूत के द्वारा भेज सकता था ? (पुनः कुछ विचार कर) तो क्या, यहाँ उस राजनामाङ्कित अंगूठी को ही परिचय के रूप में राजा के पास भेजा जाय ? अथवा तपोनिष्ठ, व्रत, नियम आदि के नानाविध कष्टों को सहन करने वाले इन दुखिया तपस्वी के बीच में से किसी को भेजने को कहे, किसको वहाँ भेजे ? तथा यह तो सखी का दोष है। इसलिए इसे किसी से कहने में भी हम असमर्थ हैं। और इसी कारण सोमतीर्थ की यात्रा से लौटकर आये हुए पिता कण्वजी से भी शकुन्तला-दुष्यन्त का गन्धर्व विधि से विवाह हो गया है तथा शकुन्तला गर्भवती हो गई है—इस बात को कहने में हम असमर्थ हैं। अतः कुछ समझ में नहीं आता कि हमें इस प्रसंग में अब क्या करना चाहिए ?
विशेष—अनसूया को विशेष चिन्ता इस बात की है कि आज राजा दुष्यन्त को गये कितने दिन बीत गये, पर उन्होंने लम्बी-लम्बी दिलासा दिलाकर जाने पर न तो कोई पत्रादि भेजा
12 १२ शाकु०