भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 260, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 260

१७८ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

( प्रविश्य )

प्रियंवदा—( सहर्षम् ) सहि तुवर सउंदलाए पत्थाणकोदुअं निब्बत्तितुं [ सखि, त्वरस्व शकुन्तलायाः प्रस्थानकौतुकं निर्वर्तयितुम् ] ।

अनसूया—सहि कहं एदं ] सखि कथमेतत् ]

प्रियंवदा—सुणाहि दाणिं सुहसइदपुच्छिआ सउंदलासआसं गदम्हि, तदो जाव एणं लज्जावणदमुहिं परस्सजिअ तादकस्सवेण एव्वं अहिणंदिदं दिट्ठिआ धुमाउ-लिददिट्ठिणो वि जअमाणस्स पाअए एव्व आहुदी पडिदा। वच्छे सुसिस्सपरिदिण्णा विज्जा विअ असोअणिज्जा संवृत्ता । अज्ज एव्व इसिरक्खिदं तुमं भत्तुणो सआसं विसज्जेमित्ति [ शृणु इदानीं सुखशयनपृच्छिका शकुन्तलासकाशं गतास्मि । ततो याव-


समर्पितवतीति शकुन्तलागतोऽयं दोषः । इति हेतोः व्यवसितापि = बहुशः कथनार्थं कृतनिश्चयापि प्रवासात् सोमतीर्थात् प्रतिनिवृत्तस्य आगतस्य तातकण्वस्य दुष्यन्तपरिणीतां दुष्यन्तेन गान्धर्वविधिना विवाहितां अत एवापन्नसत्त्वां = गर्भिणीं शकुन्तलां निवेदयितुं = कथयितुं न पारयामि लज्जया, शङ्कया च वक्तुं न शक्नोमि, इत्थं गते = एवम्प्रकारायाम-वस्थायां प्राप्तायाम् अस्माभिः किं करणीयम् = किं कर्तुमुचितमिति प्रतिमूढाऽस्मीति भावः ।

अथ कथा संघटनाय प्रियम्वदाप्रवेशः ( प्रविश्य = रङ्गभूमि आगत्य ) ।

प्रियंवदा—( सहर्षम् = सानन्दम् ) हे सखि ! = हे आलि ! शकुन्तलायाः = प्रियसख्याः प्रस्थानकौतुकं = पतिगृहगमनस्य माङ्गलिकं कृत्यम् निर्वर्तयितुं = सम्पादयितुं त्वरस्व = त्वरया आगच्छ, शीघ्रतां कुरु, पतिगृहप्रस्थानकाले कर्तुमुचितं पारम्पर्यगतं मङ्गलकर्म प्रस्थानकौतुकमुच्यते । तथाहि हैमे—

'कौतुकं नर्मणीच्छायामुत्सवे कुतुके यदि । पारम्पर्यागतरख्यात मङ्गलोद्वाहसूत्रयोः ॥'

अनसूया—सखि कथमेतत् = हे आलि ! कुतः समागतं प्रस्थानकौतुकम् एतत् । सखि ! अद्भुतमेवेदं मे प्रतिभाति, कथमेतत् संवृत्तं ? तत्प्रकारं कथयेति भावः ।

प्रियम्वदा—सखि ! शृणु = आकर्णय इदानीम् = अधुनैव सुखशयनपृच्छिका सुखिनः शयनं सुखशयनं रात्रौ सुखशयनं जातमिति या पृच्छतीति सुखशयनपृच्छिका गतास्मि =


न सन्देशवाहक ही पठाया, क्या दुर्वासा का शाप तो नहीं काम कर रहा है ? किसी विषयविमुख तपस्वी को भेजना भी ठीक नहीं, एक तो नियम पालन करने में लगे हुए हैं, दूसरी बात यह है कि वे नियम भंगकर दूत का कार्य करना स्वीकार भी नहीं कर सकते हैं। और सोमतीर्थ से लौटकर यहाँ उपस्थित पिता कण्वजी शकुन्तला का दुष्यन्त के साथ गान्धर्व-विवाह सुनकर क्या कहेंगे ? इसलिए बहुत सबेरे उठकर मैं क्या करूँ ? हाथ-पैर नहीं पसरता है। प्रातःकालीन कृत्यों में मन नहीं लगता, क्या करूँ, यह विचार में नहीं आता। इस प्रकार एक सखी का दूसरी सखी की ममता से व्यग्र होना सराहनीय है। अनसूया बड़ी गम्भीर है, शकुन्तला की चिन्ता उसे हमेशा बनी रहती है।

प्रियम्वदा—( प्रवेश कर हर्ष के साथ ) हे सखि ! अनसूये ! शकुन्तला की विदाई के माङ्गलिक कार्य निपटाने के लिए जल्दी करो।

अनसूया—सखी यह कैसे ?

प्रियम्वदा—सुनो, अभी-अभी “सुखपूर्वक सोई तो ?” यह पूछने के लिए मैं गई तो वहाँ अवनतमुखी शकुन्तला को छाती से लगाकर पिता कण्व ने उसके विवाह की बात को भी अभिनन्दित