अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 261, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ेंचतुर्थोऽङ्कः १७९
देनां लज्जावनतमुखीं परिष्वज्य तातकाश्यपेनेवमभिनन्दितम् दिष्ट्या धूमाकुलितदृष्टेरपि यजमानस्य पावक एवाहुतिः पतिता। वत्से सुशिष्यपरिदत्ता विद्येवाशोचनीया संवृत्ता। अद्यैव ऋषिरक्षितां त्वां भर्तुः सकाशं विसर्जयामि इति ] ।
अनसूया—अह केण सूइदो तादकस्सवस्स वुत्तंतो [ अथ केन सूचितस्तातकाश्यपस्य वृत्तान्तः ] ।
प्रियंवदा—अग्निसरणं पविट्ठस्स सरीरं विणा छंदोमईए वाकिआए [ अग्निशरणं प्रविष्टस्य शरीरं विना छन्दोमयी वाण्या ] । ( संस्कृतमाश्रित्य )
प्रातः सुखशयनं प्रष्टुं गताऽऽसमहं शकुन्तलासकाशं = शकुन्तलासमीपे । ततः = तदनन्तरं यावदैव लज्जया = त्रपया अवनतं = नम्रं मुखं = आननं यस्या सा तां लज्जावनतमुखीम्-व्रीडानम्रवदनां एनां = इमां शकुन्तलाम् परिष्वज्य = आलिङ्ग्य च तातकाश्यपेन कश्यपगोत्रोत्पन्नेन महर्षिणा कण्वेन एवं = इत्थं अभिनन्दितं = अनुमोदितम् । तत्कृतं स्वेच्छाविवाहकर्मप्रशंसितम् । दृष्ट्या = सौभाग्येन धूमाकुलितदृष्टेः = धूमेन आकुलिता दृष्टिर्यस्येति धूमाकुलितदृष्टिः तस्य तादृशस्य=आज्यधूमोपहृतदर्शनशक्तेः यजमानस्य=होतुः तव पावके एव = अग्नावेव, नान्यत्र आहुतिः =पतिता = उपहृता । कामबशीभूतयाऽपित्वया योग्ये पात्रे एवात्मा समर्पित इत्याशयः । सुशिष्यः = शोभनोऽन्तेवासी तस्मै परिदत्ता = वितरिता इति सुशिष्यपरिदत्ता = योग्यशिष्यसमर्पिता विद्या = शिक्षा इव यथा अशोचनीया = शोचयितुं न योग्या शोकानर्हा संवृत्ता = जाताऽसि । दुष्यन्तहस्तगतत्वेन शोचनीयतां गतेत्याशयः । अशोच्या हि पितुः कन्या सदभर्तृप्रतिपादिता । शोच्यता हि कन्याया अपात्रे प्रदानाद् भवति । अन्येन तस्याः कृतकृत्यता ध्वनिता गान्धर्वे विवाहे स्वानुमतिश्च स्फुटं प्रदर्शिता ।
कन्यायाः पितृगृहावस्थानस्यानौचित्यमाकलयन्नाह—अद्यैवेति । अद्यैव = अस्मिन्नेवाहनि ऋषिभिः=मुनिभिः शारङ्गरवादिभिः रक्षितां रक्ष्यमाणां तत्सहायां त्वां = भवतीम् भर्तुः = पत्युः सकाशं = समीपम् विसर्जयामि = प्रेषयामि । प्रहिणोमि इति = एवं तातकण्वेन शकुन्तलाकृतमभिनन्दितम् ।
अनसूया—अथ = ननु केन = केन जनेन सूचितः = आख्यातः विज्ञापितः तातकाश्यपस्य = पितरं कण्वं प्रति वृत्तान्तः = शकुन्तलापरिणयात्मकोदन्तः ?
प्रियम्बदा—अग्निशरणं = अग्न्यगारं अग्निगृहम्, यज्ञशालाम् प्रविष्टस्य = अन्त-
किया कि, “हे वत्से ! बड़े हर्ष की बात है, कि धूएँ से अवरुद्ध दृष्टि वाले यजमान के हाथ से भी छोड़ी हुई आहुति सौभाग्यवश अग्नि के मुख में ही पड़ी अर्थात् कामोपहित होकर भी मैंने अपने को योग्य वर राजर्षि दुष्यन्त के ही हाथ में सौंपा है। अस्तु, जिस प्रकार योग्य शिष्य को दी हुई विद्या अशोचनीय होती है उसी प्रकार योग्य पुरुष के हाथ में तू गई है। इसलिए अब तेरे विषय में कुछ भी चिन्ता नहीं है। और आज ही मैं तुझको ऋषियों की रक्षा में देकर तेरे पति राजा दुष्यन्त के घर पर भेजता हूँ।”
अनसूया—अच्छा, तो सखी, शकुन्तला के विवाह की बात किसने पिता जी से बता दी ?
प्रियंवदा—पिताजी सुबह जब हवन करने के लिए अग्निशाला में प्रविष्ट हुए तब अशरीरिणी छन्दोमयी आकाशवाणी ने ही यह बात कह दी ।
( संस्कृतभाषा में श्लोकबद्ध पद्य के रूप में )