भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 262, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 262

१८० अभिज्ञानशाकुन्तलम्

दुष्यन्तेनाहितं तेजो दधानां भूतये भुवः।
अवेहि तनयां ब्रह्मन्नग्निगर्भां शमीमिव ॥ ३ ॥

गंतस्य, प्रविष्टं तातं प्रति शरीरं = देहं बिना शरीररहितया छन्दोमया=पद्यबद्धया, श्लोकमन्त्रमय्या, वाण्या = आकाशवाण्या संस्कृतं=देवभाषां आश्रित्य=प्रयुज्य सूचितो वृत्तान्तः।

**विशेषः--**अत्राशरीरिण्या वाण्या अनुवादः, यथास्थितस्यैवानुवादः स च संस्कृतमन्तरेण न सम्भवतीति संस्कृताश्रयणम्। तथा चोक्तम्—

'योज्यं विदूषकोन्मत्त बालतापसयोषिताम्।
नीचानां पण्डकानां च नीचग्रहविकारिणाम् ॥
विद्वद्भिः प्राकृतं कार्यकरणात् संस्कृतं क्वचित् ।'

अशरीरिण्या वाचः स्वरूपमाह—दुष्यन्तेनेति।
**अन्वयः—**हे ब्रह्मन् ! भुवः भूतये दुष्यन्तेन आहितं तेजः तनयाम् अग्निगर्भा शमीमिव अवेहि ।

अग्निशालां प्रविष्टस्य कुलपतेः कण्वस्य व्योमवाचा यदुदीरितं तदेव ब्रूते प्रियम्वदा—दुष्यन्तेनेति । हे ब्रह्मन् ! = हे महर्षे कण्व ! भुवः = पृथिव्याः भूतये = ऐश्वर्याय, अभ्युदयाय, भूमण्डलहिताय दुष्यन्तेन =तन्नाम्ना राजर्षिणा आहितं = निषिक्तं तेजः = वह्निरूपं धाम वीर्यं गर्भं दधानां = धारयन्तीं, तनयां तनोति = विस्तरति कुलमिति तनयां तां तनयां = स्वपुत्रीं स्वभर्तृकुलवृद्धिहेतुभूतां धर्मकन्यां शकुन्तलाम् अग्निगर्भा = अग्निः गर्भे अन्तः गर्भमध्ये वा यस्याः सा अग्निगर्भा तामग्निगर्भा = अनलान्तरां अवेहि = त्वं जानीहि शमीं = दुःखशमनीम् शमीवृक्षम् इव = यथा ।

**अयं भावः—**यज्ञशालां प्रविष्टं कुलपतिं कण्वं प्रति पद्यबद्धया आकाशवाण्या सूचितमर्थं विवृण्वती प्रियम्वदा अनुवदति—ब्रह्मन् ! अखिलभूमण्डलस्य कल्याणाय राजर्षिणा दुष्यन्तेन निहितं रेतः 'अष्टानां लोकपालानां मात्राभिर्जायते पुमान्' इत्यनुसारम् अतिशीघ्रं सम्राजं पुमांसमुत्पादयिष्यति अतोऽन्तर्लीनपावकां शमीमिवात्मनं पोष्यपुत्रीं शकुन्तलामवेहि । अर्थात्दियं ते धर्मकन्या शकुन्तला शीघ्रमेव विश्वकल्याणकारिणं चक्रवर्तिनं तनयं जनयिष्यति ॥ ३ ॥

हे ब्रह्मन् ! तुम अपनी पुत्री शकुन्तला को दुष्यन्त के द्वारा प्रजा के कल्याण के लिए अपना तेज = वीर्य इसमें स्थापित कर देने से उसी प्रकार गर्भवती समझो जिस प्रकार अग्नि के तेज से शमी वृक्ष गर्भवान् हो जाता है ॥ ३ ॥

**विशेष—**शमी वृक्ष में अग्नि का निवास रहता है। इसलिए शमीवृक्ष के काष्ठ से अरणि=अग्नि मन्त्रार्थ आधार काष्ठ बनाकर पीपल के डण्डे से उसे मलकर यज्ञ आदि में अग्नि उत्पन्न की जाती है जिसे बहुत ही पवित्र बताते हैं। शमी वृक्ष में अग्नि के निवास के सम्बन्ध में महाभारत में दो पर्वों में दो प्रकार की कथाएँ मिलती हैं—पहली कथा अनुशासन पर्व के १३१ अध्याय के ६९ श्लोक से ४४ तक उपलब्ध होती है। इसके अनुसार अग्नि अपने में भगवान् शङ्कर का तेज मिलने पर न सहकर भगी और जल में जाकर छिपी। वहाँ अपने को सुरक्षित न पाकर शमी में समा गई। बाद वहाँ से देवताओं ने उसे खोज लाया। दूसरी कथा शल्यपर्व के ४८ वें अध्याय में १७-२० श्लोकों में मिलती है। इसमें भी इसी तरह महर्षि भृगु के शाप के भय से भागने और पुनः देवताओं के द्वारा शमी वृक्ष में खोजे जाने का वृत्तान्त है।