अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 263, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ेंतृतीयोऽङ्कः । १८१
अनसूया—( प्रियंवदामाश्लिष्य ) सही पिअं मे किंदु अज्ज एव्व सउंदला णीअ-दित्ति उक्कंठासाधारणं परितोसं अणुहआमि [ सखि; प्रियं मे किन्त्वद्यैव शकुन्तला, नीयत इत्युत्कण्ठासाधारणं परितोषमनुभवामि ] ।
प्रियंवदा—सहि आवां दाव उक्कंठं विनोहइस्सामो । सा तवस्सिणी णिव्वुदा होदु । [ सखि आवां तावदुत्कण्ठां विनोदयिष्यावः । सा तपस्विनी निर्वृत्ता भवतु ] ।
अनसूया—तेण हि एदस्सिं चूदसाहावलंबिदे णारिएरसमुग्गए एतण्णिमित्तं एव्व कालंतरक्खमा णिक्खित्ता मए केसरमालिआ । ता· इमं हत्थसंणिहिदं करेहि । जाव अहं वि से मिअलोअणं तित्थमित्तिअं दुव्वाकिसलअणित्ति मङ्गलसमालभ-णाणि विरएमि [ तेन ह्येतस्मिंश्चूतशाखावलम्बिते नालिकेरसमुद्गक एतन्निमित्तमेव
अनसूया—( प्रियम्वदामाश्लिष्य = आलिङ्ग्य ) हर्षप्रकर्षमनुभवन्ती अनसूया वदति—सखि प्रियम्वदे ! प्रियं मे = इदं त्वयोक्तं मह्यं प्रियं जातम् । शकुन्तलाया एवं पित्राभिनन्दनं प्रियमपि सम्प्रति मेऽप्रियं जातं शकुन्तलावियोगदुःखप्रदत्वा-दित्यह = किन्तु = परन्तु शकुन्तला अद्यैव = अस्मिन्नहन्येव नीयते = पतिगृहं प्रेष्यते इति उत्कण्ठासाधारणं विरहोत्पन्ना महती वेदना उत्कण्ठा तया सधारणं = समानम् विषाद-सहशं परितोषं = शकुन्तलायाः प्रियसमागमो भविष्यतीत्यानन्दकरं सन्तोषमनुभवामि = प्राप्नोमि ।
प्रियम्वदा—सखि ! = आलि ! आवां = उभौ तावत् = तु उत्कण्ठां = विषादं विनोद-यिष्यावः = परिहरिष्यावः, केनाप्युपायेन नेष्यावः । सा = शकुन्तला तपस्विनी = प्रिय-विरहेण दीना, अनुकम्पार्हा निर्वृत्ता = भर्तृगृहगमनेन सुखिता भवतु = जायतात् ;
अनसूया—शकुन्तलायाः प्रस्थानकौतुकनिवर्तने त्वरमाणाऽनसूया प्राह—तेन = तर्हि हि = निश्चयेन एतस्मिन् = समीपवर्तिनि चूतशाखावलम्बिते = चूतस्य शाखायामवलम्बिते आम्रविटपाश्रिते नारिकेलस्य = नारिकेलकपालरचिते समुद्गके = सम्पुटके पेटिकायां एतत् = प्रस्थानमङ्गलम् एव निमित्तम् = उद्देश्यं यस्य तत् एतन्निमित्तं शकुन्तलागमनमङ्गल-पर्यन्तं स्वसौरभं यथावदेव धारयन्ती, वकुलमाला पर्युषितापि सौरभं न मुञ्चतीति प्रसिद्धिः । अपरम्लाना, केसरमालिका = वकुलमाला निक्षिप्ता = स्थापिता तिष्ठति
अनसूया—( प्रियम्वदा को छाती से चिपका कर ) अरी प्रिय बोलनेवाली सखि प्रियंवदे ? तूने मुझको यह तो बहुत ही प्रिय बात सुनाई है, किन्तु शकुन्तला आज ही चली जायेगी इस बात से कुछ उत्कण्ठा और उद्वेग भी हो रहा है तथा सन्तोष का अनुभव भो कर रही हूँ।
**विशेष—**उद्वेग तथा सन्तोष दोनों का होना इसलिए है कि शकुन्तला के बिना हमलोगों का मन अब कैसे लगेगा, अतः मन में उद्वेग होना स्वाभाविक है। सन्तोष इसलिए हो रहा है कि अब शकुन्तला अपने पतिगृह में सुख से रहेगी ।
**प्रियम्वदा—**हमलोग तो अपनी उत्कण्ठा = शकुन्तला को देखने को इच्छा को किसी तरह सहन कर लेंगी, पर यह बेचारी अपनी पति के यहाँ जाकर किसी तरह सुखी हो ।
**अनसूया—**ठीक ही है, अच्छा तो तू जा और देख, मैंने उस आम के पेड़ की शाखा में लटकते हुए नारियल के डिब्बे में इसीलिए = शकुन्तला के मङ्गलाचारों में काम आने के लिए कई दिन तक टिकने वाली मौलसरी की माला तथा केसर सावधानी से रखी है। तू इसे कमल के