अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
तृतीयोऽङ्कः । १८१
अनसूया—( प्रियंवदामाश्लिष्य ) सही पिअं मे किंदु अज्ज एव्व सउंदला णीअ-दित्ति उक्कंठासाधारणं परितोसं अणुहआमि [ सखि; प्रियं मे किन्त्वद्यैव शकुन्तला, नीयत इत्युत्कण्ठासाधारणं परितोषमनुभवामि ] ।
प्रियंवदा—सहि आवां दाव उक्कंठं विनोहइस्सामो । सा तवस्सिणी णिव्वुदा होदु । [ सखि आवां तावदुत्कण्ठां विनोदयिष्यावः । सा तपस्विनी निर्वृत्ता भवतु ] ।
अनसूया—तेण हि एदस्सिं चूदसाहावलंबिदे णारिएरसमुग्गए एतण्णिमित्तं एव्व कालंतरक्खमा णिक्खित्ता मए केसरमालिआ । ता· इमं हत्थसंणिहिदं करेहि । जाव अहं वि से मिअलोअणं तित्थमित्तिअं दुव्वाकिसलअणित्ति मङ्गलसमालभ-णाणि विरएमि [ तेन ह्येतस्मिंश्चूतशाखावलम्बिते नालिकेरसमुद्गक एतन्निमित्तमेव
अनसूया—( प्रियम्वदामाश्लिष्य = आलिङ्ग्य ) हर्षप्रकर्षमनुभवन्ती अनसूया वदति—सखि प्रियम्वदे ! प्रियं मे = इदं त्वयोक्तं मह्यं प्रियं जातम् । शकुन्तलाया एवं पित्राभिनन्दनं प्रियमपि सम्प्रति मेऽप्रियं जातं शकुन्तलावियोगदुःखप्रदत्वा-दित्यह = किन्तु = परन्तु शकुन्तला अद्यैव = अस्मिन्नहन्येव नीयते = पतिगृहं प्रेष्यते इति उत्कण्ठासाधारणं विरहोत्पन्ना महती वेदना उत्कण्ठा तया सधारणं = समानम् विषाद-सहशं परितोषं = शकुन्तलायाः प्रियसमागमो भविष्यतीत्यानन्दकरं सन्तोषमनुभवामि = प्राप्नोमि ।
प्रियम्वदा—सखि ! = आलि ! आवां = उभौ तावत् = तु उत्कण्ठां = विषादं विनोद-यिष्यावः = परिहरिष्यावः, केनाप्युपायेन नेष्यावः । सा = शकुन्तला तपस्विनी = प्रिय-विरहेण दीना, अनुकम्पार्हा निर्वृत्ता = भर्तृगृहगमनेन सुखिता भवतु = जायतात् ;
अनसूया—शकुन्तलायाः प्रस्थानकौतुकनिवर्तने त्वरमाणाऽनसूया प्राह—तेन = तर्हि हि = निश्चयेन एतस्मिन् = समीपवर्तिनि चूतशाखावलम्बिते = चूतस्य शाखायामवलम्बिते आम्रविटपाश्रिते नारिकेलस्य = नारिकेलकपालरचिते समुद्गके = सम्पुटके पेटिकायां एतत् = प्रस्थानमङ्गलम् एव निमित्तम् = उद्देश्यं यस्य तत् एतन्निमित्तं शकुन्तलागमनमङ्गल-पर्यन्तं स्वसौरभं यथावदेव धारयन्ती, वकुलमाला पर्युषितापि सौरभं न मुञ्चतीति प्रसिद्धिः । अपरम्लाना, केसरमालिका = वकुलमाला निक्षिप्ता = स्थापिता तिष्ठति
अनसूया—( प्रियम्वदा को छाती से चिपका कर ) अरी प्रिय बोलनेवाली सखि प्रियंवदे ? तूने मुझको यह तो बहुत ही प्रिय बात सुनाई है, किन्तु शकुन्तला आज ही चली जायेगी इस बात से कुछ उत्कण्ठा और उद्वेग भी हो रहा है तथा सन्तोष का अनुभव भो कर रही हूँ।
**विशेष—**उद्वेग तथा सन्तोष दोनों का होना इसलिए है कि शकुन्तला के बिना हमलोगों का मन अब कैसे लगेगा, अतः मन में उद्वेग होना स्वाभाविक है। सन्तोष इसलिए हो रहा है कि अब शकुन्तला अपने पतिगृह में सुख से रहेगी ।
**प्रियम्वदा—**हमलोग तो अपनी उत्कण्ठा = शकुन्तला को देखने को इच्छा को किसी तरह सहन कर लेंगी, पर यह बेचारी अपनी पति के यहाँ जाकर किसी तरह सुखी हो ।
**अनसूया—**ठीक ही है, अच्छा तो तू जा और देख, मैंने उस आम के पेड़ की शाखा में लटकते हुए नारियल के डिब्बे में इसीलिए = शकुन्तला के मङ्गलाचारों में काम आने के लिए कई दिन तक टिकने वाली मौलसरी की माला तथा केसर सावधानी से रखी है। तू इसे कमल के
१८२ अभिज्ञानशाकुन्तलम्
कालान्तरक्षमा निक्षिप्ता मया केसरमालिका । तदिमां हस्तसंनिहितां कुरु । यावदहमपि तस्यै मृगरोचनां तीर्थमृत्तिकां दूर्वाकिसलयानीति मङ्गलसमालम्भनानि विरचयामि ] । प्रियंवदा—तह करोअदु [ तथा क्रियताम् ] । ( अनसूया निष्क्रान्ता । प्रियंवदा नाट्येन सुमनसो गृह्णाति ) ( नेपथ्ये ) गोतमि आदिश्यन्तां शार्ङ्गरवशारद्वतमिश्राः शकुन्तलानयनाय । प्रियंवदा—( कर्णं दत्त्वा ) अनसूए तुवरसु एदे खु हत्थिणाउरगामिणो इसीओ सहावीअंति [ अनसूये त्वरस्व, एते खलु हस्तिनापुरगामिन ऋषय आकार्यन्ते ] । ( प्रविश्य समालम्भनहस्ता )
तन्मिमां = मया स्थापितां केसरमालिकाम्, हस्तसन्निहितां करोपस्थितां कुरु = विधेहि । आनयेत्यर्थः । यावत् = तत्रान्तरे अहमपि तस्यै=तदर्थं, शकुन्तलार्थं मृगगोरोचनां = गोरोचनाम् तीर्थमृत्तिकाम् = तीर्थप्रदेशसंभूतां लोहितां मनःशिलादिवत् वर्णकरणोपयुक्तां मृदम् दूर्वाकिसलयानि = उत्साद्यार्थं दूर्वाङ्कुरान् इति = एतद्रूपाणि मङ्गलसंमालम्भनानि = अङ्गरागादीनि मङ्गलालङ्काराणि विरचयामि = एकत्र करोमि ।
प्रियम्बदा—तथा क्रियताम् = तथा = उक्तप्रकारेण विधीयताम् ।
( अनसूया निष्क्रान्ता = निर्गता प्रियम्बदा नाट्येन = अभिनयेन सुमनसो गृह्णाति = पूर्वोक्तस्थलात् केसरमालामादत्ते )
(नेपथ्ये = जवनिकायाम्) ( इयं कण्वोक्तिः ) हे गौतमि ! शारङ्गरवः प्रधानशिष्यः शारङ्गरव-शारद्वतमिश्राः = श्रेष्ठः शारङ्गरवः, शारद्वतश्च, आदिश्यन्ताम् = नियुज्यताम्, आज्ञाप्यन्ताम्, शकुन्तलानयनाय = शकुन्तलाप्रयाणार्थम् अत्र मिश्रशब्दो बहुवचनं पूजायाञ्चास्ति ।
प्रियम्बदा—इमां कण्वोक्तिमाकर्ण्य प्रियम्वदा अनसूयां ब्रवीति ( कर्णं दत्वा ) सखि। अनसूये ! त्वरस्व=शीघ्रतां कुरु, एते=इमे समीपवर्तिनः खलु=निश्चयेन हस्तिनापुरगामिनः = हस्तिनापुरं प्रस्थातुं प्रस्तुताः ऋषयः = शारङ्गरवादयः आकार्यन्ते = तातेन आहूयन्ते ।
( समालम्भनहस्ता = समालम्भनम् अलङ्करणं हस्ते = करे यस्याः साः मङ्गलोपकरणहस्ता कथयति । अनसूया प्रविश्य = रङ्गभूमेरन्तरे आगत्य ) ।
पत्ते पर रख मेरे हाथ के समीप लाओ । तब तक मैं शकुन्तला के मङ्गलाचारों के निमित्त गोरोचन, तीर्थों की मिट्टी, दूब, पञ्चपल्लव तथा माङ्गलिक मेंहदी आदि चीजें इकट्ठी करके लाती हूँ ।
प्रियम्बदा—वैसा ही किया जाय ।
( अनसूया जाती है तथा प्रियम्बदा मौलसरी की माला तथा केसर को कमलिनी के पत्ते पर रखती है )
( नेपथ्य में ) अरी गौतमी, तू जाकर विद्वान् तथा कर्मठ शार्ङ्गरवमिश्र और शारद्वतमिश्र को मेरी आज्ञा सुना दे कि वत्सा शकुन्तला को पतिगृह पहुँचाने जाने के लिए तुम लोग शीघ्र ही तैयार हो जाओ ।
प्रियम्बदा—( कान देकर ) अनसूये, जल्दी कर जल्दी कर, देख शकुन्तला को हस्तिनापुर लें जाने वाले ऋषि लोग बुलाये जा रहे हैं ।
( दूर्वा, रोली, उबटन, अंगराग, मेंहदी, गोरोचन आदि माङ्गलिक वस्तुएँ हाथ में लिये हुए प्रवेश कर )
चतुर्थोऽङ्कः १८३
अनसूया—सहि सहि गच्छम्ह [ सखि एहि गच्छावः ] ( इति परिक्रामतः ) ।
प्रियंवदा—( विलोक्य ) एसा सुज्जोदये एव्व सिहामज्जिदः पडिच्छिदणीवारहत्थाहिं सोत्थिवाअणिकाहिं तावसीहिं अहिणंदीअमाणा सउंदला चिट्ठइ । उवसप्पम्ह णं [ एषा सूर्योदये एव शिखामज्जिता प्रतिष्ठितनीवारहस्ताभिः स्वस्तिवाचनिकाभिस्तापसीभिरभिनन्द्यमाना शकुन्तला तिष्ठति । उपसर्पाव एनाम् ] । ( इत्युपसर्पंतः ) ।
( ततः प्रतिशति यथोद्दिष्टव्यापारासनस्था शकुन्तला )
तापसीनामन्यतमा—( शकुन्तलां प्रति ) जादे मत्तुणो बहुमाणसूअअं महादेईसद्दं लहेहि [ जाते भर्तुर्बहुमानसूचकं महादेवी-शब्दं लभस्व ] ।
अनसूया—सखि ! = आलि ! एहि = आगच्छ सह एव गच्छावः ( इति परिक्रामतः ) ।
प्रियंवदा—( विलोक्य ) शकुन्तलामालोक्य प्रियंवदा वदति—एषा = असौ, शकुन्तला सूर्योदये = सूर्यस्याविर्भावे प्रातःकाले एव शिखामज्जिता = शिरःस्नाता शिखामज्जनं स्नानं कारिता सधिरस्कं स्नातेत्यर्थः, अभ्यङ्गस्नानं कारितेति यावत् । प्रतिष्ठिताः = गृहीताः नीवाराः = मुन्यन्नं यैः एवं भूतो = हस्तो = करो यासां ताः ताभिः प्रतिष्ठितनीवारहस्ताभिः = गृहीतनीवाराख्यमङ्गलधान्याभिः स्वस्तिवाचनिकामिः स्वस्ति वाचनम् = आशीर्वादः पारम्पर्येण तदधिकारिणीभिः = मङ्गलशब्दोच्चारणचतुराभिः तापसीभिः = तपस्विंसुवासिनीभिः, अभिनन्द्यमाना = स्तूयमाना, आशीर्भिरनुगृह्यमाना दत्तोत्साहा शकुन्तला तिष्ठति = शकुन्तलाप्रयाणप्रसङ्गात् वृन्दबाहुल्येन दत्ता आशिषः सबहुमानमङ्गीकृत्य तिष्ठतीत्यर्थः । एनाम् = इमाम् उपसर्पावः = उपगच्छावः ( इति = ततः उपसर्पंतः = उपगच्छतः ) ।
( ततः = तदनन्तरं यथोद्दिष्टः = उपर्युक्तः व्यापारः = कार्यमस्याः सा यथोद्दिष्टव्यापारा आसनस्था = आसने उपविष्टा प्रविशति = रङ्गभूमौ दृश्यते )
तापसीनामन्यतमा—कापि सुवासिनी तापसी ( शकुन्तलां प्रति ) उद्दिश्य कथयति जाते ! = हे पुत्रि ! भर्तुः = पत्युः बहुमानसूचकं = बहु अधिकश्चासौ मानः = आदरश्चेति बहुमानः तस्य सूचकं प्रकाशकमिति बहुमानसुखसूचकं = अधिकसम्मानव्यञ्जकम्, महादेवी इति शब्दं महादेवीशब्दं = पट्टराज्ञीनामधेयम् प्रधानमहिषीविरुदम् लभस्व = प्राप्नुहि, भर्त्रा समादृता सती तस्य देवीषु श्रेष्ठा भवेत्यर्थः ।
अनसूया—हे सखि ! आओ चलें ( दोनों घूमती हैं ) ।
प्रियंवदा—( सामने देखकर ) यह देखो सामने, शकुन्तला सूर्योदय होते ही सिर से स्नानकर चोटी गुँथवाकर और नीवार के चावलों को हाथ में लिए स्वस्तिवाचन मङ्गलाचार आदि करने वाली एवं आशीर्वाद, शिक्षा आदि देने वालीं तापसी सौभाग्यवती स्त्रियों से अभिनन्दित की जाती हुई यहाँ बैठी है । आओ इसके पास चलें ( दोनों शकुन्तला के पास जाती हैं ) ।
( पूर्वोक्त प्रकार से मङ्गलाचार करनेवाली तापसियों से घिरी हुई तथा आसन पर विराजमान शकुन्तला का प्रवेश )
तापसियों में एक—( शकुन्तला के प्रति ) पुत्रि ! पति के दिये हुए अधिक आदर सूचक महारानी पद प्राप्त करो ।
१८४ अभिज्ञानशाकुन्तलम्
**द्वितीया—**वच्छे ! वीरप्पसविणी होहि [ वत्से वीरप्रसविनी भव ] । **तृतीया—**वच्छे भत्तुणो बहुमदा होहि [ वत्से भर्तुर्बहुमता भव ] । ( इत्याशिषो दत्त्वा गौतमीवर्जं निष्क्रान्ताः ) सख्यौ—( उपसृत्य ) सहि सुहमज्जणं दे होदु [ सखि सुखमज्जनं ते भवतु ] । **शकुन्तला—**सागअं मे सहीणं । इदो णिसीदह । [ स्वागतं मे सख्योः । इतो निषीदतम् ] । उभे—( मङ्गलपात्राण्यादाय उपविश्य ) हला सज्जा होहि । जाव मङ्गलसमालंभणं विरएम [ हला सज्जा भव । यावन्मङ्गलसमालम्भनं विरचयावः ] । **शकुन्तला—**इदं पि बहु मंतव्वं । दुल्हहं दाणिं मे सहीमंडण भविस्सदि त्ति [ इदमपि बहु मन्तव्यम् । दुर्लभमिदानीं मे सखीमण्डनं भविष्यतीति ] ( इति बाष्पं विसृजति )
**द्वितीया—**अथ द्वितीया = अपरा तापसी आशिषं प्रयुङ्क्ते—वत्से !=हे पुत्रि ! वीरप्रसविनी = शूरपुत्रजननी भव, वीरं कुमारं जनयस्वेत्यर्थः । **तृतीया—**तृतीया तापसी आशीर्वादं प्रददाति—वत्से ! जाते ! भर्तुः स्वस्वामिना राजर्षेः दुष्यन्तस्य बहुमता–अति सम्मानिता, अभीष्टा भव । ( इति = एवं, आशिषो दत्वा = शुभाशंसनं कृत्वा गौतमीवर्जं = गौतमीं विहाय अन्या, तापस्यः निष्क्रान्ताः = रङ्गभूमितो निर्गताः ) **सख्यौ—**अनसूया प्रियम्वदा चोपसृत्य = उपस्थाय शकुन्तलां ब्रूतः–सखि ! ते सुम्मज्जनं भवतु = स्यात् सुस्नानं ते भवतु । इदं स्वागतसदृशं वचनम् । पतिगृहप्रस्थानाङ्ग-मिदं मज्जनमिति पतिगृहप्राप्तिफलेन अस्य शोभनत्वं भवत्वित्यभिप्रायः । **शकुन्तला—**सख्योरगमनेन सन्तुष्टा शकुन्तला आह—स्वागतं अभिनन्दनम् मे = मम सख्योः = आल्योः इतः = इह स्थाने निषीदतम् = उपविशतम् । उभे—( प्रियम्वदानसूये च उभे = द्वे अपि सख्यौ मङ्गलपात्राणि मङ्गलार्थं प्रस्तुतानि माजनानि मङ्गलसमालम्भनपात्राणि आदाय = गृहीत्वा उपविश्य = निषद्य ) हला = हे सखि ! सज्जा = प्रस्तुता प्रसाधनार्थमङ्गप्रत्यङ्गानां प्रसारणाकुञ्चनाभिमुखी भवेति यावत्, मङ्गलसमालम्भनं = मङ्गलार्थं समालम्भनं अलङ्करणं विरचयावः = विदध्मः । **शकुन्तला—**इदम् = एतत् अलङ्करणमपि बहु अधिकं मन्तव्यं ज्ञातव्यम् इदानीं =
**दूसरी—**बेटी ! वीर पुत्र उत्पन्न करने वाली हो । **तीसरी—**वत्से ! पति तुझे बहुत मान दे । ( इस प्रकार आशीर्वाद देकर गौतमी के अतिरिक्त सभी बाहर चली जाती हैं ) दोनों सखियाँ—( पास में जाकर ) हे शकुन्तले ! क्या तू स्नान कर चुकी ? **शकुन्तला—**आओ प्रियसखियों, आओ तुम्हारा स्वागत है, आओ यहाँ मेरे पास बैठ जाओ । दोनों सखियाँ— ( मङ्गलपात्र लेकर बैठे हुए ) हे सखि ! तू थोड़ा ठीक से सीधी होकर बैठ जा तो हम तेरे शरीर में अङ्गराग, मेंहदी, रोली आदि माङ्गलिक वस्तुएँ लगाकर तेरा समालम्भन = शृंगार कर दें । **शकुन्तला—**यह तुम्हारा आवश्यक समयोचित कार्य भी मुझे आज अति प्रिय प्रतीत हो रहा है, क्योंकि पुनः तुम्हारे हाथ से मेरा इस प्रकार का मण्डन मेरे लिए दुर्लभ ही हो जायेगा । ( आँसू टपपटाती है )
चतुर्थोऽङ्कः १८५
उभे--सहि उइदं ण दे मंगलकाले रोइदुं [ सखि उचितं न ते मङ्गलकाले रोदितुम् ] ( इत्यश्रूणि प्रमृज्य नाट्येन प्रसाधयतः )।
प्रियंवदा--आहरणोइदं रूवं अस्समसुलहेहिं पसाहणेहिं विप्पआरोअदि [ आभरणोचितं रूपमाश्रमसुलभैः प्रसाधनैर्विप्रकार्यते । ]
( प्रविश्योपायनहस्तौ )
ऋषिकुमारकौ--इदमलंकरणम् । अलंक्रीयतामत्रभवती ।
अधुना मे = मम कृते सखीमण्डनं = आलीविरचितं मण्डनम् = अलङ्करणम् दुर्लभं = दुष्प्राप्यं युवयोः अस्मत्पतिगृहवासासंभवात् इतः परं सखीकर्तृकं मण्डनं मे दुर्लभं भविष्यति ( इति = एवमुक्त्वा वाष्पं = अश्रु विसृजति = विरहचिन्तया दुःखेन त्यजति )।
उभे--सखि ! = आलि ! मङ्गलकाले = मङ्गलकाले रोदनानौचित्यमागमसिद्धम् । शुभकार्यक्षणे ते = तव कृते रोदितुं = रोदनं नोचितं = न समीचीनम् ( इति = एवमुक्त्वा अश्रूणि = नेत्रजलानि प्रमृज्य = प्रोञ्छ्य विशोध्य नाट्येन = अभिनयेन प्रसाधयतः = अलङ्कुरुतः ।
प्रियम्वदा--शकुन्तलां प्रसाधयन्तीं प्रियम्वदा तत्साधनानां तद्रूपाननुगुणं पश्यन्ती सविषादमाह--आभरणोचितं = अनर्घहारकेयूरादिकयोग्यं कनकभूषणाढ्यं रूपं = आकृतिः आश्रमसुलभैः = तपोवनसुलभैः, तपोवनलभ्यैः प्रसाधनैः = अङ्गरागादिभिः भूषाभिः विप्रकीर्यते = विकृतं क्रियते । नैतानि आभरणानि तवोचितानीति भावः । आश्रमे नगरोचितानां प्रसाधनानामभावाद् आश्रमवासिनां दारिद्र्यं पौरा लक्ष्यिष्यन्तीति खेदास्पदम् । एवं प्रियम्वदोक्तौ आभरणोचितं रूपमिति कथनेन आभरणसूचनात्तदानेत्रोः, आभरणहस्तयोः ऋषिकुमारयोः प्रवेशमाह-- (उपायनं = वृक्षादेरुपायनभूतं क्षौमादि उपहारः हस्ते = करे ययोः ते उपायनहस्तौ प्रविश्य = रङ्गभूमिमावागत्य ) ।
ऋषिकुमारकौ--इदं = एतत् अलङ्करणम् = भूषणसमूहः गृह्यतां तावत् अत्र भवती = श्रीमती शकुन्तला अलङ्क्रीयताम् = प्रसाध्यताम् ।
विशेष--इस प्रकार के अलंकरण तो प्रतिदिन प्राप्त हो जाते हैं। इसका उतना महत्त्व नहीं किन्तु अपने पति के घर चले जाने पर सखियों के हाथ से वह न प्राप्त हो सकेगा। इसलिए शकुन्तला ने उसे बहुत मानने की बात कही है।
दोनों सखियाँ--हे सखि ! इस मङ्गल समय = पतिगृह की शुभ यात्रा में तेरा रोना ठीक नहीं है। ( दोनों आँसू पोंछ कर उसके श्रृङ्गार करने का अभिनय करती हैं )
विशेष--शुभ समय में रोना अनिष्टकारक माना जाता है। इसलिए माङ्गलिक कार्यों के समय में अश्रुपात वर्जित है। अतः सखियों ने आँसू रोकने के निमित्त समझाया।
प्रियम्वदा--सखि शकुन्तले ! यह तुम्हारा रूपसौन्दर्य विविधरत्नों के आभूषणों के ही योग्य है। इस प्रकार आश्रमसुलभ फूलपत्तियों के श्रृंगार से तो यह तेरा सौन्दर्य उलटा बिगड़ता प्रतीत हो रहा है। वस्तुतः तेरे शरीर के योग्य गहने तो राज्योचित आभरण ही हो सकते हैं।
( रत्नजटित आभूषणों को हाथ में लिए हुए दो ऋषिकुमारों का प्रवेश )
दोनों ऋषिकुमार--लो, ये नाना प्रकार के रत्नों से जड़े हुए आभूषण हैं, इससे आयुष्मती शकुन्तला का श्रृंगार करो।
१८६ अभिज्ञानशाकुन्तलम्
( सर्वा विलोक्य विस्मिताः )
गौतमी—वच्छ णारअ। कुदो एदं [ वत्स नारद। कुत एतत् ]।
प्रथमः—तातकाश्यपप्रभावात्।
गौतमी—किं माणसी सिद्धिः [ किं मानसी सिद्धिः ]।
द्वितीयः—न खलु, श्रूयताम्, तत्रभवता वयमाज्ञप्ताः शकुन्तलाहेतोर्वनस्पतिभ्यः कुसुमान्याहरत इति। तत इदानीं—
क्षौमं केनचिदिन्दुपाण्डुतरुणा माङ्गल्यमाविष्कृतं
निष्ठ्यूतश्चरणोपभोगसुलभो लाक्षारसः केनचित्।
अन्येभ्यो वनदेवताकरतलैरापर्वभागोत्थितै-
र्दत्तान्याभरणानि तत्किसलयोद्भेदप्रतिद्वन्द्विभिः॥ ४॥
( सर्वाः = सकलाः उपस्थिताः तापस्यः विलोक्य = आलोक्य विस्मिताः = आश्चर्य-चकिता जाताः, आश्रमे कुतः खल्वेतेषां सम्भव इति सर्वासां विस्मयः )
गौतमी—वत्स नारद ! कुत एतत् = कस्मात् स्थानात् आसादितमेतत् सर्वम् अलङ्करणम् ?
प्रथमः—तातकाश्यपप्रभावात् = तातस्य = पितुः काश्यपस्य = महर्षेः कण्वस्य प्रभावात् = तपोबलात् तपस्या महिम्ना एतदलङ्कारजातमासादितमिति भावः।
गौतमी—किं मानसी सिद्धिः = मनःसङ्कल्पमात्रजन्या तादृशी अलौकिकयोगसिद्धिः ?
द्वितीयः—न खलु मानसीयोगसिद्धिः श्रूयतामाभरणप्राप्तिप्रकारः। तत्र भवता = पूज्येन कण्वेन शकुन्तलाहेतोः = शकुन्तलायाः प्रसाधनार्थं वनस्पतिभ्यः = वृक्षेभ्यः कुसुमानि = पुष्पाणि आहरत = यूयम् आनयत इति = इत्थं वयं ऋषिकुमारका आज्ञप्ताः = आदिष्टाः। ततः = तदनन्तरम्, इदानीं = अधुना अस्मासु कुसुमादानायोद्यतेषु सत्सु—क्षौममिति।
अन्वयः—केनचित् तरुणा इन्दुपाण्डु माङ्गल्यं क्षौमम् आविष्कृतम्, केनचित् ( च ) चरणोपभोगसुलभः लाक्षारसः निष्ठ्यूतः। अन्येभ्यः तत्किसलयोद्भेदप्रतिद्वन्द्विभिः आपर्वभागोत्थितैः वनदेवताकरतलैः आभरणानि दत्तानि।
मुनिकुमारकोपनीतान्याभरणानि विलोक्य कुत एतानि प्राप्तानीति गौतम्या पृष्टौ मुनिकुमारकौ कथयतः—क्षौमं केनचिदिति। केनचित् तरुणा = केनापि वृक्षेण इन्दु-
( उन दुर्लभ एवं बहुमूल्य रत्नजटित आभूषणों को देखकर सभी आश्चर्यचकित हो जाती हैं )
गौतमी—हे वत्स नारद ! ये आभूषण तुम्हें कहाँ से प्राप्त हुए ?
प्रथम मुनिकुमार—ये पिता कण्व के तपस्या के प्रभाव से ही प्राप्त हुए हैं।
गौतमी—क्या मानसी योगसिद्धि के प्रभाव से सब मिल गये हैं ?
दूसरा—नहीं, नहीं, पिता जी ने हमलोगों से कहा था कि तुम लोग जाकर आश्रम के वृक्षों से शकुन्तला के योग्य आभूषणों के लिए पुष्प आदि मांग लाओ, तब हम लोग वृक्षों के पास गये, तब—
किसी वृक्ष ने चन्द्रमा के समान पाण्डुरवर्ण माङ्गलिक रेशमी साड़ियाँ प्रकट की, किसी ने
चतुर्थोऽङ्कः १८७
प्रियंवदा—( शकुन्तलां विलोक्य ) हला इमाए अब्भुववत्तीए सुइया दे भत्तुणो गेहे अणुहोदव्वा राअलच्छित्ति [ हला अनयाभ्युपपत्त्या सूचिता ते भर्तुर्गेहेऽनुभवितव्या राजलक्ष्मीरिति ] । ( शकुन्तला व्रीडां रूपयति ) ।
पाण्डु इन्दुवत = चन्द्रवत् पाण्डु श्वेतं चन्द्रधवलम् माङ्गल्यं मङ्गले = मङ्गलकर्मणि साधु मङ्गलप्रयोजकम् शुभकर्मयोग्यं क्षौमं = अंशुकम् आविष्कृतम् = प्रकटीकृतं, दत्तम् केनचित् = केनापि तरुणा च चरणोपमोगसुलभः-चरणयोः पादयोः उपभोगे = रञ्जनादौ सुलभः = योग्य इति चरणोपमोगसुलभः = चरणलेपनमनोहरः लाक्षारसः = आलक्तकद्रवः निष्छ्यूतः = उद्गीर्णः आविष्कृतो दत्तः । अन्येभ्यः = अन्यतरुभ्यः वनदेवताधिष्ठितेभ्यो वृक्षान्तरेभ्यः सकाशात् तेषां किसलयाः पल्लवा इति तत्किसलयाः तेषामुद्भेदा तत्किस-लयोद्भेदा तेषां प्रतिद्वन्द्विभिः प्रतिस्पर्धिभिरिति तत्किसलयोद्भेदप्रतिद्वन्द्विभिः = तत्पल्लव-शोभानुकारिभिः पर्वणः करमूलस्य भागः = अंशः पर्वभागप्रदेशः तं मर्यादीकृत्य आपर्वभागम् उत्थितैः = उच्छ्रितैरिति आपर्वभागोत्थितैः = मणिबन्धपर्यन्तं बहिर्निःसृतैः वनदेवताधिष्ठात्रीणां करतलैः उत्तानैरालोहितैर्हस्तैरिति वनदेवताकरतलैः = वनदेवता-पाणितलैः आभरणानि = मुक्तारत्नाद्यलङ्काराणि दत्तानि = आवयोर्हस्ते समर्पितानि न तु भूमौ पतितानि तेषां परिधानायोग्यत्वात् ।
अयं भावः—महर्षेः कण्वस्य निदेशवर्तिना केनचिद् वृक्षेण चन्द्रधवलं पदांशुकं दत्तम् । केनचिद् स्त्रीणां चरणरञ्जनोपयुक्तं लाक्षाद्रव उद्गीर्णः तथा अपरेभ्यो पल्लव-रागाताम्रेभ्यः वनदेवताकरतलेभ्यः विभिन्नानि महर्घाणि रत्नानि अस्मद्धस्ते समागतानि, तस्मादाचिन्त्यः खलु गुरोः कुलपतेः तपःप्रभावातिशयः ।
अत्रोपमानुप्रासार्थापत्ति-स्वभावोक्ति हेत्वलङ्काराः शार्दूलविक्रीडितं छन्दश्च ॥ ४ ॥
प्रियंवदा—शकुन्तलां विलोक्य समुचिताभरणलाभे खेदं परिहरन्ती सहर्षमाह—हे सखि शकुन्तले ! अनया = एतया पूर्वोक्त्या अभ्युपपत्त्या = वनदेवताभ्यो वृक्षेभ्यश्च स्वतः प्राप्त्या अनुग्रहेण ते = तव भर्तुः = पत्युः गेहे = गृहे अनुभवितव्या = भोक्तव्या राजलक्ष्मीः = महाराज्ञीपदप्रतिष्ठं महादेवीपदप्राप्तिरूपा वा सूचिता भवति ।
( शकुन्तला व्रीडां = लज्जां रूपयति = नाटयति )
पैरों में लगाने के निमित्त महावर दिया और किसी वृक्ष से वनदेवताओं ने कलाई तक पल्लवों के समान कोमल हाथ बाहर निकाल कर हमे नाना प्रकार के वे आभूषण भी दिये हैं ॥ ४ ॥
विशेष—माङ्गलिक रेशमीवस्त्र, विवाह, विदाई आदि के अवसर पर धारण किये जाते हैं। ब्रह्मचारी लोग शकुन्तला के लिए तपोवन के वृक्षों से गहने माँगने गये थे, किन्तु वनदेवियों ने भी शकुन्तला के प्रेम तथा महर्षिकण्व के प्रभाव से प्रसन्न होकर स्वयं ही गहने देने लगीं । वनदेवियाँ तो नहीं दीख पड़ीं, परन्तु कलाई से हथेली तक नये-नये पल्लवों के समान लाल लाल उनके हाथ दिखाई पड़े। इस प्रकार उस तपोवन के वृक्षों ने तो शकुन्तला के निमित्त तत्तत् वस्तुएँ तो दीं ही, पर वनदेवियों ने भी शकुन्तला के स्नेहवश रत्नजटित अमूल्य विभिन्न आभूषण दिये ।
प्रियम्बदा—( शकुन्तला को देखकर ) हे सखि ! इस कृपा से तुम्हारे द्वारा ससुराल में राजलक्ष्मी का उपयोग करने की सूचना मिलती है। ( शकुन्तला लज्जा का अभिनय करती है)
| १८८ | अभिज्ञानशाकुन्तलम् |
|---|
प्रथमः-- गौतम एह्येहि अभिषेकोत्तीर्णाय काश्यपाय वनस्पतिसेवां निवेदयावः।
द्वितीयः-- तथा ( इति निष्क्रान्तौ )।
सख्यौ-- अए अणुवजुत्तभूसणो अअं जणो। चित्तकम्मपरिअएण अंगेसु दे आहरण विणिओअं करेम्ह [ अये अनुपयुक्तभूषणोऽयं जनः। चित्रकर्मपरिचयेनाङ्गेषु ते आभरणविनियोगं कुर्वः ]।
शकुन्तला-- जाणे वो णेउणं [ जाने वां नैपुणम् ]। ( उभे नाट्येनालङ्कुरुतः )
प्रथमः-- गौतम ! एहि, एहि = आगच्छ, आगच्छ अभिषेकोत्तीर्णाय = अभिषेकात् = मालिन्यामवगाहनस्नानात् उत्तीर्णाय तत्तीरं प्राप्ताय यद्वा अभिषेकार्थमवतीर्णाय गुरवे कणवाय वनस्पतिसेवां = वनस्पतिकृतां क्षौमादिप्रदानरूपां सेवां निवेदयावः = सूचयावः।
द्वितीयः-- तथा = आम् (इति = एवमुक्त्वा निष्क्रान्तौ=द्वावपि रङ्गभूमितो बहिर्गतौ)
सख्यौ-- अलङ्करणेऽसामञ्जस्यं विचार्यं तत्रात्मदोषं परिहरन्तौ प्रियम्वदानसूया च ऊचतुः--अये ! अहो ! अनुपयुक्तभूषणं न उपयुक्तानि = य धृतानि आभूषणानि = अलङ्काराणि येन स अनुपयुक्तभूषणः = अधृतलङ्कारः, भूषणपरिधानानभिज्ञः अयं = एष जनः चित्रकर्मपरिचयेन चित्रस्य = आलेख्यस्य कर्म=रचना तत्र परिचयेन = ज्ञानेनेति चित्रकर्मपरिचयेन आश्रमस्थदेवालयेषु चित्रस्थदेवतानां तेषु तेषु अङ्गेषु तेषां तेषामा-भरणानां प्रत्यहं दर्शनपरिचयेन यद्वा चित्रपटेषु राजमहिष्यादि-दर्शनाजातेन परिचयेन वा ते = तव आभरणविनियोगम् आभरणानां = अलङ्काराणां विनियोगं = परिधानं कुर्वः = विदध्मः।
शकुन्तला-- वां = युवयोः अलङ्कारधारणे नैपुणं चातुर्यं = कदाप्यधृताभरणयो-र्युवयोरपि केवलेन चित्रकर्मपरिचयेनैव समुचिताभरणविन्यासरूपं कौशलं जाने।
( उभे = द्वे अपि सख्यौ नाटयेन = अभिनयेन अलङ्कुरुतः = भूषयतः। ) तत्र पाद-रञ्जननाटनं तु कर्तरीमुखेन-आलक्तेन भवति, हंस्यास्येन च्यूतसन्देशेन कुसुमावचया-भिनयः क्रियते, ऊर्मिकापरिधापनं च क्रियते। तत्र कर्तरीमुखलक्षणं यथा—
आश्लिष्टा मध्यमे पृष्ठे संस्थिता तर्जनी यदा।
त्रिपताकस्य हस्तस्य तदा स्यात् कर्त्तरीमुखः॥
आलक्तकादिनः पादरञ्जने…………………।
हंसास्यलक्षणं तु—
'लग्नास्त्रेताग्निसंस्थानास्तर्जन्यङ्गुष्ठमध्यमाः।
प्रथम-- हे गौतम ! आओ, आओ स्नान कर जलाशय से बाहर तट पर आये हुए पिता जी से वृक्षों की सेवा बतावें।
दूसरा-- ठीक है ( दोनों बाहर जाते हैं। )
दोनों सखियाँ-- अरे हमने तो गहने पहने ही नहीं, चित्रों के परिचय से तुम्हारे अङ्गों में गहने धारण करायेंगी।
शकुन्तला-- तुम्हारी कुशलता और चतुरता मैं जानती हूँ। ( दोनों सहेलियाँ यथास्थान गहने पहराने का अभिनय करती हैं )
चतुर्थोऽङ्कः
१८९
( ततः प्रविशति स्नानौत्तीर्णः कण्वः )
कण्वः—( विचिन्त्य )
यास्यत्यद्य शकुन्तलेति हृदयं १संस्पृष्टमुत्कण्ठया
२कण्ठः स्तम्भितवाष्पवृत्तिकलुषश्चिन्ताजडं दर्शनम् ।
वैक्लव्यं मम ३तावदीदृशमिदं स्नेहादरण्यौकसः
पीड्यन्ते गृहिणः कथं न तनयाविश्लेषदुःखैर्नवैः ॥ ५ ॥
( इति परिक्रामति )
शेषे यत्रोर्ध्वविरले सहंसास्याभिधीयते ॥
औचित्याच्युतिसंयुक्तं कुसुमावचयादिषु ।'
( ततः = तदनन्तरं पूर्वं स्नानन् = अवगाहनं पश्चात् उत्तीर्णः = जलाशयाद् बहिर्गत इति स्नानौत्तीर्णः = निर्वर्तिताभिषेकविधिः कण्वः = कश्यपवंशावतीर्णः महर्षिः कण्वः प्रविशति = रङ्गभूमौ दृश्यते )
कण्वः = कुलपतिः कण्वः कथयति स्वमनस्येव । परिसमाप्तप्राभातिककृत्यः शकुन्तला-प्रेषणायोद्यतः स्नेहातिरेकात्तद्विषयकं सुदुःसहं विरहदुःखमनुसन्दधानः महर्षिः कण्व आह--यास्यत्यद्येति ।
अन्वयः— अद्य शकुन्तला यास्यति इति हृदयम् उत्कण्ठया संस्पृष्टम् । कण्ठः स्तम्भितवाष्पवृत्तिकलुषः, दर्शनं चिन्ताजडम्, अरण्यौकसः मम तावत् स्नेहात् ईदृशम् इदं वैक्लव्यम् गृहिणः नवैः तनयादुःखैः कथं नु पीड्यन्ते ।
अथ शकुन्तलां पतिगेहं प्रेषयिष्यन् तस्याः स्नेहातिशयात् वैक्लव्यमुपगतो महर्षिः कण्वः तदीयप्रस्थानमनुसन्दधानो ब्रवीति--यास्यत्यद्येति । अद्य=अस्मिन्नहनि, न त्विदानीं यदि इदानीमेव तदा का गतिर्भवेदित्यर्थः । शकुन्तला = मम धर्मकन्या शकुन्तैर्लालिता तत्सकाशाल्लब्धा, न तु मदात्मजेति भावः, यास्यति = पतिगृहं गमिष्यति, न तु, याता, नापि याति, अपितु यास्यतीति मनसि कृतमात्रे एवेदमुत्कण्ठादिकमन्यथा कीदृग्भविष्य-तीति यावत्, इति = हेतौ भविष्यता शकुन्तला प्रस्थानेन हृदयं = शकुन्तलानुध्यानेन
( स्नान कर लौटे हुए महर्षि कण्व का प्रवेश )
महर्षि कण्व—( सोचकर ) ।
आज शकुन्तला अपने पति के घर जायेगी, इसलिए मेरा हृदय उत्कण्ठा से व्याकुल हो रहा है, और आँसुओं के भीतर ही भीतर रोकने से मेरा गला भी भर गया है। मेरे नेत्र भी चिन्ता से जड़ी-भूत होकर देखने में असमर्थ हो रहे हैं। यदि वनवासी वीतराग मेरे जैसे निस्पृह की भी कन्या के वियोग की कल्पना से ऐसी विफलता हो रही है तो फिर विचारे गृहस्थ सांसारिक लोग कन्या के अभिनव = ताजे वियोग रूपी दुःख से कैसे नहीं दुःखित हों ॥ ५ ॥
( घूमते हैं । )
विशेष— अभिज्ञानशाकुन्तल के चतुर्थ अङ्क के चार श्लोक विषय की दृष्टि से उत्कृष्ट माने जाते हैं, जिनमें एक श्लोक यही है । अपने पिता के घर से पतिगृह के लिए पहली विदाई के समय
पाठा०—१. स्पृष्टं समुत्कण्ठया । २. अन्तर्वाष्पभरोपरोधि गदितं चिन्ताजडं दर्शनम् ।
३. तावदीदृशमहो ।
१९० अभिज्ञानशाकुन्तलम्
सख्यो--हला सउंडले अवसितमंडणासि । परिधेहि संपदं खोमजुअलं [ हला शकुन्तले अवसितमण्डनासि । परिधत्स्व सांप्रतं क्षौमयुगलम् ] । ( शकुन्तलोत्थाय परिधत्ते ) ।
गोतमी—जादे एसो दे आणंदपरिवाहिणा चक्खुणा परिस्सजन्तो विअ गुरु
तन्मयीभूतं मे चेतः उत्कण्ठया = स्वरहस्यवेदनया व्याकुलतया संस्पृष्टं = सम्यक् स्पृष्टम् व्याप्तं कण्ठः = स्वरः बाष्पं = स्वरसतः प्रवृत्तानामश्रूणां वृत्त्या = उद्गमेन कलुषः = गद्गद इति स्तम्भितबाष्पवृत्तिकलुषः—दर्शनं = चक्षुः चिन्तया = शकुन्तलानुध्यानेन जडं = पुरोगतविषयाग्रहणसमर्थं = चिन्ताजडम् = अरण्यं = विपिनमेव लोकं गृहं यस्येति अरण्यौकाः तस्यःरण्यौकसः = वनवासिनः जन्मतस्तपोवने वर्तमानस्य मम = शमदमादि सम्पन्नस्य वीतरागस्य निरीहस्य तावत् = अपि स्नेहात् = प्रीतिभावात् ईदृशम् = अनि-र्वचनीयम् इदं = अनुभूयमानं वैक्लव्यं = विह्वलता तर्हि गृहिणः = गृहस्थाः नवैः = अभिनवैः प्रथमोत्पन्नैः तनयायाः = औरस्याः कन्यायाः विश्लेषणदुःखैः = विरहदुःखैः पुत्री-वियोगजन्यक्लेशैः तनयाविश्लेषदुःखैः कथं = केन प्रकारेण नु पीड्यन्ते = नाभिभूयन्ते अपितु पीड्यन्ते एव । निर्ममस्य ममापि यत् असह्यप्रायं तदा वराका = विषयिणो गृहस्थाः तेन निर्जीवा एव भवन्तीति भावः ।
अयमभिप्रायः—पतिगेहं गमिष्यन्त्याः शकुन्तलायाः स्नेहातिशयाद् विक्लवहृदयः कुलपतिः कण्वो निजमनसि विचारयति—अद्य शकुन्तला पतिगृहं गमिष्यतीत्यनुसन्धान-मात्रेण तदीयविरहवेदनया जडीभूतं मे हृदयम् चिन्तया बाढं व्याप्तोऽस्मि, मम स्वरश्च प्रवृत्तानां वाष्पाणां प्रवृत्त्या गद्गदो जातः, मम नेत्रं च समक्ष विषयाग्रहणसमर्थमजायत । जन्मत आरभ्य तपस्तप्त्वा तपोवने निवसतो वीतरागस्यापि मम यदीदृगनिर्वचनीयं वैक्लव्यं तर्हि विषयासक्तस्य गृहस्थस्य आत्मजवियोगजन्यैर्दुःखैर्जातस्य क्लेशस्य का कथा ?
अत्र व्यतिरेकानुप्रासार्थपत्ति काव्यलिङ्गालङ्काराः शार्दूलविक्रीडितं च छन्दः ॥५॥
इति = एवमुक्त्वा शकुन्तलासमीपे परिक्रामति = परिक्रमति )
सख्यौ—हला संखि ! = शकुन्तले ! अवसितं = समाप्तं मण्डनं = अलङ्करणं यस्या सा अवसितमण्डना = परिसमाप्तरचनाभरणसन्निवेशा असि । साम्प्रतं = इदानीम् क्षौमयोर्युगलं क्षोमयुगलं = कौशेयवस्त्रयुग्मम् परिधत्स्व = धारय, ( इति शकुन्तला उत्थाय, अन्यथा वस्त्रधारणस्याशक्यत्वात् क्षौमयुगलं परिधत्ते = धारयति ) ।
गोतमी—जाते ! = पुत्रि ! एषः = अयं पुरोवर्ती ते = तव गुरुः तातः पिता कण्वः
पिता को जो हार्दिक क्लेश होता है उसका मार्मिक चित्रण इस श्लोक द्वारा किया गया है। प्रथम बार का वियोग बाद के वियोग की अपेक्षा अधिक दुःखद होता है। कन्या की पहली बिदाई के समय विषयासक्त गृहस्थ पिता को कितना दुःख होता है इसकी कल्पना वीतराग महर्षि कण्व भी नहीं कर सके। वस्तुतः जब अनासक्त विषयविमुख महर्षि कण्व को पोष्यपुत्री शकुन्तला के वियोग का इतना दुःख हुआ तो बेचारे विषयासक्त गृहस्थों को अपनी आत्मजा की पहली बिदाई के दुःख का कहना ही क्या है ?
दोनों सखियाँ—सखी शकुन्तले ! तुम्हारा श्रृंगार हो चुका, अब रेशमी कपड़ों का जोड़ा पहन लो और ओढ़ लो। ( शकुन्तला उठकर पहनती है )
गोतमी—बेटी शकुन्तले ! देख, ये तुम्हारे पिता जी महर्षि कण्व उपस्थित हैं, जो आनन्द
चतुर्थोऽङ्कः १९१
उवट्ठिदो। आआरं दाव पडिवज्जस्स। [ जाते एष त आनन्दपरिवाहिणा चक्षुषा परिष्वजमान इव गुरुरुपस्थितः। आचारं तावत्प्रतिपद्यस्व ]।
शकुन्तला--( सव्रीडम् ) ताद वंदामि [ तात वन्दे ]।
कण्वः--वत्से !
ययातेरिव शर्मिष्ठा भर्तुर्बहुमता भव ।
सुतं त्वमपि सम्राजं सेव पूरुमवाप्नुहि ॥ ६ ॥
आनन्दं = हर्षं परितो वाहयति = प्रेरयति इति आनन्दपरिवाहितेन आनन्दपरिवाहिणा = आनन्दातिशये प्रकाशयता हर्षनिर्भरेण हर्षाश्रुविमुञ्चता चक्षुषा = लोचनेन दृष्ट्या उप-लक्षितः परिष्वज्यमानः आलिङ्गन् इव त्वाम् उपस्थितः = सन्निहितः । तावत् आचारम् = अभ्युत्थानवन्दनादिकम् प्रतिपद्यस्व = विधेहि ।
शकुन्तला--( सव्रीडं = सलज्जाम् ) तात ! = पितः वन्दे = त्वां प्रणमामि ।
कण्वः--अथ महर्षिः कण्वः स्नेहातिशयव्यञ्जकं वत्से ! इति सम्बोधनं प्रयुज्य = तदनुरूपामाशिषं प्रयुङ्क्ते--ययातेरिवेति।
अन्वयः--( हे वत्से ) ययातेः शर्मिष्ठेव भर्तुः बहुमता भव । सा पुरुम् इव त्वमपि सम्राजं सुतम् अवाप्नुहि ।
ह्रियावनतां वन्दमानां शकुन्तलामवलोक्य महर्षिः कण्वः तदनुरूपां स्नेहातिशयव्यञ्जिका प्रयुङ्क्ते--ययातेरिवेति। वत्से ! = धर्मकन्यके शकुन्तले ! ययातेः = ययातिनाम्ना प्रसिद्धस्य सोमवंशीयस्य नृपतिनहुषपुत्रस्य शर्मिष्ठेव = तदभिधाना वृषपर्वणः पुत्री तन्महिषीव भर्तुः = पत्युर्दुष्यन्तस्य बहुमता = सम्मानिता प्रिया भव । सा शर्मिष्ठा पुरुं-तन्नामकं चन्द्रवंशस्य कर्तारं समाजं पुत्रमिव त्वमपि सम्राजं = चक्रवर्तिनं सुतम् = आत्मजम् अवाप्नुहि = लभस्व ।
अर्थ भावः--लज्जयावनतमुखीं वन्दमानां शकुन्तलां समवेक्ष्य सस्नेहमाशिषं ददत्
प्रवाहित वात्सल्य दृष्टि से तुम्हें देख रहे हैं । अतः तू समुचित अभ्युत्थान प्रणाम आदि आचार का पालन कर इनका सम्मान करो अर्थात् इनको प्रणाम करो ।
शकुन्तला ( लज्जा के साथ ) पिता जी को प्रणाम है ।
कण्व--वत्से ! जिस प्रकार पूर्वकाल में शर्मिष्ठा राजा ययाति की प्रिय थी वैसे ही तुम भी अपने पति दुष्यन्त की अत्यन्त प्यारी हो और जैसे शर्मिष्ठा ने राजा ययाति सम्राट् पुरु को जन्म दिया था, वैसे ही तू भी राजा दुष्यन्त से चक्रवर्ती पुत्र को प्राप्त करो ॥ ६ ॥
विशेष--चन्द्रवंशी नहुषपुत्र राजा ययाति की दो रानियाँ थीं, एक असुरगुरु शुक्राचार्य की पुत्री देवयानी तथा दूसरी असुरों के राजा वृषपर्वा की पुत्री शर्मिष्ठा । इन दोनों में देवयानी की अपेक्षा शर्मिष्ठा राजा ययाति को अधिक प्यारी थी । इन दोनों की कथा महाभारत के आदि पर्व में बड़े विस्तार के साथ लिखी हुई है । देवगुरु बृहस्पति के पुत्र कच के शाप से ब्राह्मण कन्या देवयानी का पाणिग्रहण हुआ था, किन्तु शर्मिष्ठा उसकी दासी बनकर ययाति के पास गई थी, जिससे उन्होंने गान्धर्व विवाह कर लिया था ।
कवि ने यहाँ उपमा सटीक दी है । शर्मिष्ठा से शकुन्तला का कई बातों में साम्य है । दोनों का माता पिता की आज्ञा के बिना गान्धर्व विवाह हुआ था, दोनों को माता पिता ने त्याग दिया था,
पाठ०--१. पत्युर्बहुमता ।
१९२ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
गौतमी:-- भवअं वरो खु एसो ण आसिसा [ भगवन्, वरः खल्वेषः नाशिषः ] । कण्वः:-- वत्से ! इतः सद्योहुताग्नीन् प्रदक्षिणीकुरुष्व । ( सर्व परिक्रामन्ति ) । कण्वः:-- ( ऋक्छन्दसाऽऽशास्ते )
अमी वेदिं परितः क्लृप्तधिष्ण्याः समिद्धन्तः प्रान्तसंस्तीर्णदर्भाः । अपघ्नन्तो दुरितं हव्यगन्धैर्वैतानास्त्वां वह्नयः पावयन्तु ॥ ७ ॥
महर्षिः कण्वो ब्रूते वत्से ! यथा वृषपर्वणः पुत्री शर्मिष्ठा नहुषात्मजस्य राज्ञो ययातेः प्रधाना राजमहिषी चन्द्रवंशस्य विधातारं ययातिसिंहासनमासीनं पुत्रमजनयत् तथैव त्वमपि राजर्षेः दुष्यन्तस्य महादेवीषु प्रियतमा श्रेष्ठा सती भरतवंशस्य कर्त्तारं दुष्यन्त-सिंहासनाधिकारिणं चक्रवर्तिनं तनयं प्राप्नुहि । अत्रोपमालङ्कारः अनुष्टुव् वृत्तञ्च ॥ ६ ॥
गौतमो— भगवन् = हे ब्रह्मन् ! एषः = अयं खलु निश्चयेन वरः = वरदानम् नतु आशिषः = आशीर्वादादिवाचांसि । आशीस्तु अभीष्टस्य प्रार्थनं भवति किन्तु वरस्तु अभीष्ट-साधनसमर्थो विधिः इति उभयोर्भेदः । प्रस्थानसमये शकुन्तलाकृतवन्दनानन्तरं शिष्टाचारप्रयुक्ताऽप्येषा आशीः भवन्मुखनिर्गतत्वाद्धर एव प्रवृत्त इति भावः । तदुक्तमुत्तरराम-चरिते—ऋषीणां पुनराद्याना वाचमर्योऽनुधावति ।
कण्वः— कुलपतिः कण्वो हि शकुन्तलायाः कृते प्रयाणाङ्गं कर्त्तव्यमुपदिशति—वत्से = आयुष्मति ! इतः = अत्र देशे सद्योहुताद् = अस्मिन् एव क्षणे शास्त्रीयविधिना हव्येन सन्तर्पितान् अग्नीन् त्रेताग्नीन् प्रदक्षिणीकुरुष्व = परिक्रमस्व ।
( सर्वे = सकला जनाः परिक्रामन्ति = यज्ञाग्निं प्रदक्षिणीकुर्वन्ति )
कण्वः— ( ऋक्छन्दसा = ऋग्वेदच्छन्दोग्रथितेन वाक्येन आशास्ते = आशीर्वादान् ददाति ) । श्लोकात्मकं तद्वाक्यमाह—अमीति ।
अन्वयः— वेदिं परितः क्लृप्तधिष्ण्याः समिद्धन्तः प्रान्तसंस्तीर्णदर्भाः हव्यगन्धैः दुरितम् अपघ्नन्तः अमी वैतानाः वह्नयः त्वां पावयन्तु ।
सौत रहते हुए दोनों का विवाह प्रेमवश हुआ था, छोटी रानी होने पर भी दोनों के पुत्र चक्रवर्ती राजा हुए हैं। दोनों को पुत्रों से दो क्षत्रिय वंश चले हैं—ययाति के पुत्र पुरु से पौरववंश तथा दुष्यन्त के पुत्र भरत से भरतवंश ।
गौतमी— हे भगवन् ! यह तो वरदान है, आशीर्वाद नहीं ।
कण्व— वत्से ! इधर अग्निहोत्रशाला में स्थित अभी हवन की हुई ये तीनों अग्नि विराजमान हैं। इनकी तू प्रदक्षिणा कर ।
विशेष— कर्मकाण्ड की दृष्टि से अग्नि तीन प्रकार की है, एक गार्हपत्य अग्नि दूसरी आहवनीय अग्नि, और तीसरी दाक्षिणात्य अग्नि । इनमें गार्हपत्य अग्नि निरन्तर बनी रहती है, समय-समय पर आवश्यकतावश अन्य कुण्डों में लाई जाती है। इसी प्रकार तीन कुण्ड भी होते हैं गार्हपत्य, आहवनीय और दाक्षिणात्य ।
( सभी लोग अग्नि की परिक्रमा के लिए ले जाते हैं )
कण्व— ( ऋग्वेद के मन्त्र की छाया से विरचित पद्यबद्ध वाक्य से आशीर्वाद देते हैं ) वत्से !
वेदी के चारों ओर विराजमान समिधाओं से प्रज्वलित और जिनके चतुर्दिक कुश बिछे हुए हैं
चतुर्थोऽङ्कः | १९३
प्रतिष्ठस्वेदानीम् । ( सहदृष्टिक्षेपम् ) क्व ते शार्ङ्गरवशारद्वतमिश्राः ?
( प्रविश्य )
शिष्यः—भगवन् इमे स्मः ।
कण्वः—भगिन्यास्ते मार्गमादेशय ।
शार्ङ्गरवः—इत इतो भवती ( सर्वे परिक्रामन्ति )
पत्युः गेहं गच्छन्तीं शकुन्तलां यज्ञाग्निप्रदक्षिणीकरणे नियुज्य तदभीष्टसिद्धये शुभाशंसनं कुरुते—अमीति । वेदिं = वेदिकाम्, परितः = सर्वतः, यज्ञवेद्याः समन्तात् क्लृप्तधिष्ण्या क्लृप्तानि रचितानि धिष्ण्यानि स्थानानि येषां ते क्लृप्तधिष्ण्याः = रचितनिवासाः प्रथमाधानसमये एव त्रिधाकल्पितस्थानाः अथवा प्रतिदिनं होमान्तरमेकीभूताः पुनर्होमसमये पृथक् कल्पिताः समिद्वन्तः—समिधः = यज्ञकाष्ठानि सन्ति येषां ते समिद्वन्तः = ज्वलितसमिधः प्रान्तेषु = पार्श्वेषु संस्तीर्णाः = आस्तृता दर्भाः = कुशा येषां ते प्रान्तसंस्तीर्णदर्भाः = पर्यन्तनिविष्टकुशाः हव्यस्य = हुतद्रव्यस्य गन्धैः परिमलैः हव्यगन्धैः = दन्दह्यमानसमिदाज्यचर्वा दिसुरभिगन्धैः दुरितं = पापम् अपघ्नतः = नाशयन्तः अमी = इमे पुरतो दृश्यमानाः वितानस्य इमे वैतानाः = यज्ञसम्बन्धिनः वह्नयः = दक्षिणाग्निगार्हपत्याहवनीयाख्याः त्रयोऽग्नयः त्वां = भवतीं शकुन्तलां पावयन्तु = पवित्राशया कुर्वन्तु ।
अयम्भावः—पतिगेहं गच्छन्तीं शकुन्तलां सम्बोध्य महर्षिः कण्वोऽभिधत्ते—प्रज्वलितसमिधः प्रकाशमाना हुताज्यादिसुगन्धि जिघ्रतां पुंसां पापानि दूरयन्तः एते त्रयोऽग्नयः मनोवृत्तिशोधनद्वारा त्वां पुनन्तु = पालयन्तु च ।
इदानीं = सांप्रतं प्रतिष्ठस्व मुहूर्तोऽतिक्रामति, विलम्बो न कार्य इत्यर्थः ( सहदृष्टिक्षेपं = तस्मिन् प्रदेशे शिष्योपस्थितिसंभावनया तानवलोकयितुं चतुर्दिक्षु दृष्टिप्रदक्षिणं कृत्वा ) कृते = पूर्वमादिष्टाः शार्ङ्गरवमिश्राः = श्रेष्ठाः शार्ङ्गरवाः क्व = कुत्र सन्ति ?
( प्रविश्य = उपस्थाय )
शिष्यः—भगवन् ! = श्रीमन् ! इमे स्मः = अत्र उपस्थिताः स्मः ।
काश्यपः—कुलपतिः कण्व आदिशति—ते = तव भगिन्याः धर्मभगिन्याः स्वसुः शकुन्तलायाः मार्गं = पन्थानं, आदेशय = अनेन पथा भवती आगच्छत्विति निर्दिश, दर्शयेति भावः ।
शार्ङ्गरवः—इतः इतो भवती = हे भवति = हे श्रीमत्ति ! इतः इतः = अनेन पथा त्वमायाहि । ( सर्वे = सकलाः परिक्रामन्ति = परिभ्रमन्ति )
ऐसे हवनीय द्रव्य आज्यादि के गन्धों से युक्त अपनी सुगन्ध से पापों को नष्ट करने वाले तीनों अग्नयाँ तुम्हारे विघ्नों को दूर करें ॥ ७ ॥
( शकुन्तला तीनों अग्नियों की प्रदक्षिणा करती है )
पुत्रि ! अब तू मङ्गल प्रस्थान कर ( इधर-उधर देखकर ) वैदिक विद्वान् शार्ङ्गरवमिश्र तथा शारद्वतमिश्र कहाँ हैं।
शिष्य—( प्रवेश कर ) हे भगवन ! हमलोग उपस्थित हैं।
कण्व—वत्स, तुम दोनों अपनी बहन शकुन्तला को मार्ग दिखा कर हस्तिनापुर ले जाओ।
शार्ङ्गरव—हे भगवति ! इधर से आओ, इधर से ( सभी घूमते हैं )
13
१३ शाकु०
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
| १९४ | अभिज्ञानशाकुन्तलम् |
|---|
कण्वः—भो भोः ^१संनिहितास्तपोवनतरवः ।
पातुं न प्रथमं व्यवस्यति जलं ^२युष्मास्वपीतेषु या
नादत्ते प्रियमण्डनापि भवतां स्नेहेन या पल्लवम् ।
आद्ये वः ^३कुसुमप्रसूतिसमये यस्या भवत्युत्सवः
सेयं याति शकुन्तला पतिगृहं सर्वैरनुज्ञायताम् ॥ ८ ॥
कण्वः— भो भोः = हे हे सन्निहिताः = उपस्थिताः तपोवनतरवः = तपोवनाटवी-तरवः आश्रमस्थवृक्षाः !
अन्वयः— या युष्मासु अपीतेषु प्रथमं जलं पातुं न व्यवस्यति । या प्रियमण्डना अपि भवतां स्नेहेन पल्लवं न आदत्ते । वः आद्ये कुसुमप्रसूतिसमये यस्या उत्सवः भवति । सा इयं शकुन्तला पतिगृहं याति सर्वैः ( युष्माभिः ) अनुज्ञायताम् ॥
अथात्मानं प्रणम्य हुताग्नींश्च प्रदक्षिणीकृत्य प्रस्थातुमुद्यतां शकुन्तलामुद्दिश्य कुलपतिः कण्वः तपोवनवृक्षानामन्त्रयन्नुवाच—पातुं नेति । या = शकुन्तला युष्मासु = भवत्सु वृक्षेषु न विद्यते पीतं = पानं येषां ते तेषु अपीतेषु = अपीतजलेषु असिक्तेषु प्रथमं = पूर्वमेव जलं = पानीयमपि पातुं न व्यवस्यति = न यतते, नेच्छति, भवत्सु अकृतसेकेषु सत्सु जलमपि न पिबति, फलमूलादेरपि का कथेत्यर्थः । या शकुन्तला प्रियाणि मण्डनानि यस्याः सा प्रियमण्डना = भूषणप्रियापि भवतां = युष्माकं स्नेहेन = भविष्यानुरागेण युष्माकं पल्लवं = नवदलं किसलयमपि न आदत्ते = न गृह्णाति, न लुनातीत्यर्थः वः = युष्माकं आद्ये- प्रथमे कुसुमानां प्रसूतिः कुसुमप्रसूतिः = कोस्कोद्गमः तस्याः समये कुसुमप्रसूतिसमये = प्रथमकालिकास्फुटने यस्याः = अस्याः, शकुन्तलायाः उत्सवः = देवोत्सवः = पुत्रोत्सवादिवत् परमानन्दः भवति = जायते, भवदाद्यसुमनदर्शनसमयज अस्या हर्षातिरेको वक्तुं न सुशक इति भावः । सा = युष्मास्वेवंविधवात्सल्यातिशायिनी इयं = पतिगृहप्रस्थानवेषेव युष्मानामन्त्रयितुमुपस्थिता शकुन्तला = भर्तृभवनं याति पतिगेहं गन्तुमुपक्रमते, सर्वैः = सकलैः युष्माभिः सम्भूय, प्रत्येकमनुज्ञाकरणे विलम्बः स्यात्, एषा अनुज्ञायताम् = अनुमन्यताम् । अतो भवद्भिः संभूय पतिगृहप्रयाणानुरूपशुभाशीर्वचनवर्षितं स्वस्नेहानुरूपं चानुमोदनं क्रियतामिति भावः ।
अयं भावः— अहो, तपोवनवृक्षाः ! येयं भवद्भगिनी शकुन्तला युष्मासु स्नेहाधिक्याद्
कण्व— हे समीपवर्ती आश्रम के वृक्षों !
जो शकुन्तला जल से तुम्हारा सेचन किये बिना कभी भी जल तक नहीं पीती थी, जो पत्र-पुष्पों के बने हुए आभूषणों की प्रिय = अनुरागिणी होते हुए भी स्नेह से तुम्हारे कोमल पत्तों तक को नहीं तोड़ती थी और जो तुम्हारे पहले-पहले फूल निकलने के समय अनेक उत्सव एवं आनन्द मनाती थी, वही शकुन्तला आज अपने पति के घर जा रही है । आप लोग सभी उसे जाने की अनुमति दीजिये ॥ ८ ॥
विशेष— चतुर्थ अङ्क के उत्तम चार श्लोकों में यह दूसरा श्लोक है । इसमें प्रकृतिसुन्दरी शकुन्तला के गुणों का उत्कृष्ट वर्णन है जो पर दुःख निवारणार्थ सन्नद्ध रहती थी अपनी परवाह तक नहीं करती थी । वन में विराजमान शकुन्तला वन-वृक्षों से सदा प्रेम करती रहती थी और
पाठा०—१. संनिहितावन्दैवतास्तपोवनतरवः । २. युष्मास्वसिक्तेषु । ३. कुसुमप्रवृत्तिसमये ।
चतुर्थोऽङ्कः १९५
( कोकिलारवं सूचयित्वा )
अनुमतगमना शकुन्तला तरुभिरियं वनवासबन्धुभिः ।
परभृतविरुतं कलं 'यथा प्रतिवचनीकृतमेभिरीदृशम् ॥ ९ ॥
युष्मद्भ्यो जलदानात् पूर्वं जलपानं न करोतिस्म, पुष्पपल्लवालङ्कारप्रियापि युष्मासु स्नेहातिरेकात् एकमपि पल्लवं न त्रोटयतिस्म, प्रत्यहं पयोदानावसरे भवतो निरीक्षमाणायाः यस्याः प्रथमपुष्पोदये महानुत्सवो भवतिस्म, सेयं युष्माकं मम च लालनीया वत्सा शकुन्तला पत्युर्गृहं गच्छति । अतः सर्वेर्युष्माभिः सम्भूय पतिगेहप्रयाणानुगुणं शुभाशंससन-पूर्वकमनुगमनं क्रियताम् ।
अत्र—विशेषोक्ति-समासोक्ति काव्यलिङ्गालङ्कारः शार्दूलविक्रीडितं च छन्दः ॥ ८ ॥
( कोकिलरवं सूचयित्वा = पिकशब्दं श्रावयित्वा )
इदं कोकिलरवसूचनं नेपथ्यगतनटकर्तृकं ते हि सुशिक्षिताः शकुन्तशब्दं कुर्वन्ति ।
अथ शकुन्तलागमने महर्षिः कण्वः स्वप्रार्थनानुरूपां तपोवनवृक्षानुमतिं प्राह—अनुमतगमनेति ।
**अन्वयः—**इयं शकुन्तला वनवासबन्धुभिः तरुभिः अनुमतगमना यथा एभिः ईदृशं फलं परभृतविरुतं प्रतिवचनीकृतम् ।
कुलपतिः कण्वः तपोवनवृक्षान् शकुन्तलागमनानुमतिं संप्राथ्यं तत्कालं कोकिलरुतं निशम्य कथयति—अनुमतगमनेति । इयम् = एषा शकुन्तला वनवासस्य बन्धुभिः वनवासबन्धुभिः = आश्रमसहोदरैः = स्निग्धजनैः तरुभिः = तपोवनवृक्षैः अनुमतं = अनुज्ञातं गमनं = पतिगृहयात्रा यस्याः सा अनुमतगमना = अनुज्ञातपतिगृहगमना जाता । यथा = यस्मात् एभिः = तपोवनवृक्षैः ईदृशं = एवंविधम्, उक्तप्रकारम् कलं = मधुरं रवं परभृतानां = कोकिलानां विरुतं = मञ्जुकूजितम् प्रवचनीकृतम् = प्रत्युत्तरवत् उपन्यस्तम् । स्वोत्तररूपेण प्रकटितम् ।
**अयं भावः—**तस्मिन् समये कोकिलध्वनिमाकर्ण्य महर्षिः कण्वोऽनुमितवान् यत् बाल्यकालादस्याः शकुन्तलायाः साहचर्येण भ्रातृभूतैरेभिः आश्रमवृक्षैर्मम प्रार्थनानुरूपमेवेयं शंकुन्तला पतिगृहगमनायानुमता । यत एभिः अस्याः समानस्वरं मधुरं कोकिलाङ्गनानां मञ्जुकूजितं प्रत्युत्तरवदुपन्यस्तं तस्मात् एभिस्तरुभिरपीय शकुन्तला गन्तुमनुमन्यते एव । यात्राकाले हि कोकिलध्वनि शकुनज्ञैः शुभं मन्यन्ते । अत्रानुमान-रूपक-परिणाम-काव्यलिङ्गालङ्कारः अपरवक्त्रं च वृत्तम् ॥ ९ ॥
उनका ध्यान रखती थी। यहाँ वर्तमानकालिक क्रियाओं से प्रतीत होता है कि वह ससुराल जाने समय तक आश्रम के कर्त्तव्यों में तत्पर थी।
( वृक्षों पर विराजमान कोयलों की ध्वनि से प्रस्थान की अनुज्ञा को सूचना बताकर )
वन में साथ ही रहने से बन्धुभाव को प्राप्त हुए इन वृक्षों ने शकुन्तला को पतिगृह जाने की अनुमति दे दी है, क्योंकि उन्होंने मधुर एवं मनोहर कोकिल का शब्द ही अपने उत्तर में उच्चारित किया है ॥ ९ ॥
पाठा०—१. यदासीत्प्रतिवचनीकृतमेभिदारुमनः ।
१९६ || अभिज्ञानशाकुन्तलम्
^१( आकाशे )
रम्यान्तरः कमलिनीहरितैः सरोभिश्छायाद्रुमैर्नियमितार्क^२मयूखतापैः । भूयात्कुशेशयरजोमृदुरेणुरस्याः शान्तानुकूलपवनश्च शिवश्च पन्थाः ॥ १० ॥
( सर्वे सविस्मयमाकर्णयन्ति )
गौतमी—जादे णादिजणसिणिद्धाहिं अणुण्णादगमणासि तवोवणदेवदाहिं । पणमभववदीणं [ जाते ज्ञातिजनस्निग्धाभिरनुज्ञातगमनासि तपोवनदेवताभिः । प्रणम भगवतीः ] ।
वनदेवतानामनुज्ञाप्रकारं प्रदर्शयति—( आकाशे ) रम्यान्तर इति ।
अन्वयः—अस्याः पन्थाः कमलिनीहरितैः सरोभिः रम्यान्तरः, छायाद्रुमैः नियमितार्कमयूखतापैः कुशेशयरजोमृदुरेणुः शान्तानुकूलपवनः च शिवश्च भूयात् ।
वनदेवतानामनुज्ञाप्रकारं प्रदर्शयति--रम्यान्तर इति । अस्याः = पुरोदृश्यमानायाः शकुन्तलायाः पन्थाः = मार्गः कमलिनीभिः = पद्मिनीभिः हरितैः = श्यामलैः कमलिनीहरितैः पद्मिनीखण्डहरितायमानैः सरोभिः = सरोवरैः जलाशशैः तडागैः रम्यं मनोहरं अन्तरं इतस्तपोवनादारभ्य भर्तृगृहं यावत् मध्यगामीमार्गः यस्यासौ रम्यान्तरः = हृद्यमध्यः छायाप्रधाना द्रुमाः छायाद्रुमाः = छायाबहुला वृक्षाः तैः छायाद्रुमैः = शीतलछायामनोहरैः नियमितः अर्कस्य = सूर्यस्य मरीचीनां = किरणानां तापोऽस्यासौ नियमितार्कमयूखतापः = अवरुद्धदिवाकरकिरणसन्तापः कुशेशयानां रज इव मृदुः रेणुः यस्यासौ कुशेशयरजोमृदुरेणुः=कमलपरागकोमलधूलिपटलः शान्तोऽनुकूलश्च पवनो यत्रासौ शान्तानुकूलपवनः अतएव शिवः = सुखदः कल्याणकारी, भूयात् = स्यात् ।
अर्थभावः—शकुन्तला सुकुमाराङ्गी पतिगेहं गच्छन्ती मार्गमध्ये न किमपि कष्टमनुभवेतादिति हेतोः तपोवनादारभ्यास्याः पतिगृहं पर्यन्तं मध्यगामी मार्गः तत्र तत्र अस्याः श्रमविनोदनाय निरन्तरव्याप्ताभिः कमलिनीभिः श्यामलैः जलाशयेः परिपूर्णः छायाद्रुमैः मध्याह्नसूर्यतापरहितश्च भवतु, किञ्च सुरभिमृदुः मन्दानुकूलपवनश्च मार्गे भवतु, अत्रोपमा-परिकर-काव्यलिङ्गादयोऽलङ्कारा वसन्ततिलका छन्दश्च ॥ १० ॥
( सर्वे = सकला सविस्मयं साश्चर्यं च आकर्णयन्ति = शृण्वन्ति )
गौतमी—वनदेवतानामेव तद्वचनमिति निश्चिन्वना शकुन्तलां तत्कर्तव्यमुपदिशति--
( आकाशवाणी होती है )
इस शकुन्तला का मार्ग बीच-बीच में कमल की लताओं से हरे-भरे सरोवर से युक्त, मन को हरने वाला, घनी छाया से युक्त वृक्षों से सूर्य की किरणों के दुःखद सन्तापों से रहित कमलों की रज से मृदु और शान्त, मन्द-मन्द पवन से सुखप्रद और कल्याणकारी हो ॥ १० ॥
विशेष—इस आकाशवाणी के द्वारा वनदेवताओं की ओर से शकुन्तला को शुभाशीर्वाद के रूप में कहा गया है कि मार्ग में इसे किसी प्रकार का कष्ट न हो, त्रिविध = मन्द, शीतल एवं सुगन्ध वायु सुखप्रद हो ।
( सभी आश्चर्यचकित हो सुनते हैं )
गौतमी—पुत्रि ! वन में हमेशा साथ-साथ रहने से हमारे में बन्धुभाव और स्नेह रखने वाली
पाठ०—१. ( नेपथ्ये )। २. मरीचितापः।
चतुर्थोऽङ्कः १९७
शकुन्तला—( सप्रणामं परिक्रम्य जनान्तिकम् ) हला पिअंवदे णं अज्जउत्तदं- सणुस्सुआए वि अस्समपदं परिच्चअंतीए दुक्खेण मे चलणा पुरदो पवट्टंति [ हला प्रियंवदे नन्वार्यपुत्र दर्शनोत्सुकाया अप्याश्रमपदं परित्यजन्त्या दुःखेन मे चरणौ पुरतः प्रवर्तेते। ]
प्रियंवदे—ण केवलं तपोवणविरहकादरा सही एव्व। तुए उवद्विदविओअस्स तपोवणस्स वि दाव समवस्था दीसई [ न केवलं तपोवनविरहकातरा सख्येव। त्वयोप- स्थितवियोगस्य तपोवनस्यापि तावत्समवस्था दृश्यते। ]
उग्गलिअदब्भकवला मिआ परिच्चत्तणच्चणा मोरा।
ओसरिअ पंडुपत्ता मुअंति अस्सू विअ लदाओ ॥ ११ ॥
[उद्गलितदर्भकवला मृग्यः परित्यक्तनर्त्तना मयूराः।
अपसृतपाण्डुपत्रा मुञ्चन्त्यश्रूणीव लताः ॥ ]
जाते ! = वत्से ! ज्ञातिजनस्निग्धाभिः = सम्बन्धीजनवत् स्नेहशीलाभिः तपोवनदेवताभिः अरण्यदेवीभिः अनुज्ञातगमना = अनुमतप्रस्थाना असि अतः भवतीः ताः महोदयाः प्रणम = नमस्कुरु ।
शकुन्तला—( सप्रणामं प्रणामेन = नत्या सह नतिपूर्वकम् परिक्रम्य किञ्चिद्गमनं नाटयित्वा जनान्तिकं त्रिपताकाकरेणान्यानपवार्य केवलं सखीं प्रत्याह--हला = सखि ! प्रियंवदे ! आर्यपुत्रस्य स्वामिनः दर्शनार्थं = मिलनार्थम् उत्सुकायाः = उत्कण्ठिताया अपि आश्रमपदं = तपोवनं परित्यजन्त्याः = मुञ्चन्त्याः आश्रमात् प्रतिष्ठानायाः दुःखेन = क्लेशेन मे = मम चरणौ = पादौ पुरतः = अग्रे प्रवर्तेते = चलतः। आश्रमे स्नेहातिशयवशात् तं त्यक्तुं न प्रभवामीत्यर्थः।
प्रियंवदा—न केवलं सख्येव भवती एव तपोवनविरहकातरा = तपोवनस्य भाविना विरहेण कातरा = दुःखितेति, किन्तु त्वया = भवत्या उपस्थितवियोगस्य उपस्थितो वियोग उपस्थितवियोगः तस्योपस्थितवियोगस्य = सम्भावितवियोगस्य तपोवनस्य आश्रमवासिनो जनस्यापि तावत् समवस्था = समानैव दशा दृश्यते, दर्शनेन ज्ञायते।
तमेव प्रकारं प्रकटयंति उद्गलितेति—
अन्वयः—मृग्यः उदगलितदर्भकवलाः, मयूराः परित्यक्तनर्तनाः, लताः अपसृतपाण्डु- पत्राः ( सत्यः ) अश्रूणि मुञ्चन्ति इव।
आश्रमवासिनां स्थावरजङ्गमानापि शकुन्तलाविरहकातरत्वं अनुभवन्ती प्रियम्वदा
इन वनदेवताओं ने भी तुम्हें जाने की अनुमति प्रदान कर दी है। अतः इन भगवती वनदेवियों को तू प्रणाम कर।
शकुन्तला—( प्रणाम करती हुई कुछ चलकर अलग हो प्रियम्वदा से ) हे सखि ! प्रियम्वदे ! आर्यपुत्र को देखने के लिए मैं उत्सुक हो रही हूँ, तो भी चिर परिचित आश्रम को छोड़ते हुए अत्यन्त दुःख से भरे मेरे पैर आगे की ओर नहीं उठ रहे हैं।
प्रियम्वदा—इस आश्रम के वियोग से केवल तू ही दुःखी और व्याकुल नहीं हो रही हो, किन्तु भावी तेरे इस वियोग के कारण इस आश्रम की भी बुरी दशा हो रही है, क्योंकि देख—
ये हिरण और हिरणियाँ मुख से कुशा के ग्रासों को भी छोड़कर दुःखित हो खड़ी हैं, मोर तथा
१९८ अभिज्ञानशाकुन्तलम्
शकुन्तला-- (स्मृत्वा) ताद लताबहिणिअं वणजोसिणि दाव आमंतइस्सं, (तात लताभगिनीं वनज्योत्स्नां तावदामन्त्रयिष्ये) ।
कण्वः--अवैमि ते यस्यां सोदर्यस्नेहम् । इयं तावद्दक्षिणेन ।
शकुन्तला--(लतामुपेत्यालिङ्ग्य) वणजोसिणि चूदसंगता वि मं पच्चालिंग इदोगदाहि साहाबाहार्हि । अज्जुप्पहुदि दूरपरिवत्तिणी भविस्सं । ताद ! अहंवित्र इअं तुए चिन्तणीया । [ वनज्योत्स्ने चूतसंगतापि मां प्रत्यालिङ्गेतोगताभिः शाखाबाहाभिः । अद्यप्रभृति दूरपरिवर्तिनी भविष्यामि । तात ! अहमिवेयं त्वया चिन्तनीया ]
शकुन्तलां ब्रूते--उद्गलिततेति । मृग्यः = हरिण्यः उद्गलितः = चर्वितोऽपि मुखान्निगलितः दर्भाणां - कुशानां कवलः = ग्रासः याभिः ता उद्गलितदर्भकवलाः = परित्यक्तकुशपत्रग्रासाः परित्यक्तकोमलदर्भाङ्कुरग्रासा वा मयूराः = शिखिनः, बर्हिणः परित्यक्तं नर्तनं = नृत्यं यैस्ते परित्यक्तनर्तनाः = परिवर्जितनर्तनाः लताः = वल्लर्यः अपसृतानि पाण्डुपत्राणि यामिस्ता अपसृतपाण्डुपत्राः = पतितपरिणामपाण्डुपत्राः गलितजीर्णपर्णाः सत्य अश्रूणि = बाष्पाणि नेत्रजलं मुञ्चन्ति = त्यजन्ति इव वनलतारूपा बन्धुस्त्रियः गलत्पाण्डुपत्रापदेशेन अश्रूणि त्यजन्तीवेत्यर्थः ।
अयं भावः--सखि शकुन्तले ! पतिगृहं गच्छन्तीं त्वमेव केवलम् आश्रमविरहकातरा असि, अपितु भविष्यत्-त्वद्वियोगेन इमे आश्रमस्था सर्वे जीवा अपि कातरा दृश्यन्ते । अवलोकय त्वया प्रदत्ताभिः नीवारमुष्टिभिः संवर्द्धिता हरिण्यः चर्वितमपि दर्भाङ्कुरग्रासं मुखादुद्गिरन्त्यः मौनमासते । निजनर्तनैः त्वां विनोदयन्तो मयूरा अपि विस्मृतनृत्याः स्तब्धाः सन्ति, इमा पुरोवर्तिन्यो लता अपि गलज्जीर्णपर्णा व्याजेन विरहदुःखजन्यं बाष्पं मुञ्चन्त्य इव दृश्यन्ते । तस्मात् सकलेऽपि आश्रमः त्वद्-विरहवेदनया कातरो जातः ॥११॥
शकुन्तला--(स्मृत्वा वनज्योत्स्नाम्) तात ! = पितः ! लताभगिनीं लता = वल्लरी एव भगिनी स्वसेति लताभगिनी तां लताभगिनीं भगिनीस्थानीयां लतां वनज्योत्स्नां = नवमालिकाताम् आमन्त्रयिष्ये = तदनुमतिं याचिष्ये, यद्वा तां प्रेक्षिष्ये प्रेक्ष्यामि ।
कण्वः--महर्षिः कण्वः शकुन्तलोक्तमनुवदन्नाह--शकुन्तले ! तस्यां वनज्योत्स्नायां ते = तव सोदरस्नेहं = सहोदरवद्भगिनीवत् स्नेहं समानोदरबन्धुत्वात्सल्यं अवैमि=जानामि । इयं तावत् दक्षिणेन = दक्षिणदिग्भागे वर्तते तदुपसर्प्यतां त्वयेति भावः ।
शकुन्तला--(लतामुपेत्य=वनज्योत्स्नां वल्लरीमुपसृत्य) हे वनज्योत्स्ने !=नवमालिकालते ! चूतेन संगता चूतसंगता = सहकारसंगता आम्रमिलितापि मां = प्रियभगिनीं
मोरनियों ने नाचना बन्द कर दिया है और ये लताएँ भी अपने पुराने पत्तों को छोड़ने के बहाने से मानों आँसू ही बहा रही है ॥११॥
शकुन्तला-(कुछ सोचकर) पिता जी, मैं अपनी लता वहन माधवीलता से भी मिल आऊँ अर्थात् उससे भी आज्ञा ले लूँ।
कण्व-हे पुत्री ! उस वासन्तीलता में तेरा सहोदर भगिनी की तरह ही स्नेह है, यह मैं जानता हूँ, यह देख, दक्षिण की ओर यह वासन्तीलता है।
शकुन्तला-(वासन्तीलता के पास जाकर और उसका आलिङ्गन कर) हे लता बहन ! तू अपने पति आम से संगत होती हुई मेरी ओर फैली अपनी लतारूपी भुजाओं से
चतुर्थोऽङ्कः २९९
कण्वः—
सङ्कल्पितं प्रथममेव मया तवार्थे भर्तारमात्मसदृशं सुकृतैर्गता त्वम्।
चूतेन संश्रितवती नवमालिकेयमस्यामहं त्वयि च संप्रति वीतचिन्तः॥ १२॥
शकुन्तलां, प्रत्यालिङ्ग्य = परिष्वजस्व, इतः = अस्मात् स्थानात् गताभिः = याताभिः मदभिमुखमागताभिः शाखामया बाहाः = भुजा शाखाबाहाः ताभिः शाखाबाहाभिः = विटप-बाहुभिः। अद्य प्रभृति = अस्मात् दिनात् आरभ्य दूरं परिवर्तनं यस्या साः दूरपरिवर्तिनी = दूरतरनगरगामिनी दूरस्था भविष्यामि। अनेन-मत्कृते क्षणमपि ते चूतवियोगः माभू-दिति शकुन्तलायाः तस्यां स्नेहातिशयः सूच्यते। इतः परं वार्तामात्रमपि लब्धुं न शक्य-मिति वियोगदुःखस्थप्राबल्यं च सूच्यते। तात ! = पितः ! इयं = वनज्योत्स्ना अहमिव मत्समाना त्वया चिन्तनीया = पालनीया।
कण्वः— महर्षिः कण्वः शकुन्तलायाः तपोवनविरहकातरतामपाकरिष्यन् स्वस्य कृतकृत्यतां च प्रतिपादयन् प्राह—संकल्पितमिति।
**अन्वयः—**मया तव अर्थे प्रथमम् एव संकल्पितम्, आत्मसदृशं भर्तारं त्वं सुकृतैः गता (असि) इयं नवमालिका (च) चूतेन संश्रितवती, अस्यां त्वयि च (विषये) संप्रति अहं वीतचिन्तः (जातः)।
कुलपतिः कण्वः पतिगेहं गच्छन्तीं शकुन्तलां तपोवनविरहकातरामालोक्य योग्यतम-पतिलाभेन हर्षयन् आत्मनः कृतकृत्यतां प्रतिपादयन् ब्रवीति—संकल्पितमिति। मया = तपोनिधिना कण्वेन तवार्थे = त्वदर्थं एवमनेन = यौवनात् प्रागेव संकल्पितम् = मनसा चिन्तितम्, आत्मसदृशं = रूपादिगुणैः अभिजनेन सौन्दर्येण वयसा च तवानुरूपं भर्तारं पति त्वं सुकृतैः = स्वसौभाग्यादिभिः निजपुण्यैः मत्प्रयासं विनैव गता = स्वत एव प्राप्ता असि। इयं = पुरोदृश्यमाना नवमालिका = वनज्योत्स्ना चूतेन = सहकारेण आत्म-सदृशेन संश्रितवती। अस्यां = वनज्योत्स्नायां त्वयि च वनज्योत्स्नायाः तव च विषये अहं संप्रति = इदानीं वीतचिन्तः = वीता अपगता चिन्ता = विचारणं यस्य सः वीत-चिन्तः = अपगतचिन्तः जातोऽस्मि। युवां ममाशोच्ये जातेऽत्यर्थं = यथोक्तं अशोच्यादि पितुः = कन्या सदभर्तृप्रतिपादिता।
**अयं भावः—**शकुन्तले ! किमेवं कातरा असि, मया त्वदर्थं, चिन्तितं त्रिभुवनभरण-पोषणसमर्थं भर्तारं मम प्रयासमन्तरैव स्वसौभाग्यादिपुण्यैस्त्वं प्राप्तवती। इयं वनज्योत्स्ना च सहकारेण संगता। अतस्तव अस्याश्च विषयेऽहमिदानीं चिन्तारहितो जातः। इतः परं त्वं तपोवनविरहक्लेशं परिहायानुरूपयति लाभहर्षेण सुखमास्व।
अत्र-समासोक्ति-तुल्योगिता-काव्यलिङ्गादयोऽलङ्काराः बसन्ततिलकावृत्तं च॥ १२॥
मेरा आलिङ्गन कर। अब आज से मैं तेरे से दूर हो जाऊँगी। (कण्व से) पिता जी, कृपया आप इस लता का मेरी तरह ही पालन-पोषण कीजियेगा और मेरी ही तरह इसका पूरा पूरा ध्यान रखियेगा।
**कण्व—**वत्से ! पहले तो तेरे लिए योग्य वर की मुझे चिन्ता थी सो स्वयं योग्य वर के साथ अपने ही रूप-सौन्दर्य आदि गुणों से चली ही गई है। अतः अब मेरी चिन्ता नहीं रही। अब इस वासन्तीलता का भी मैं इस पार्श्ववर्ती आम्र के वृक्षों के साथ शीघ्र ही विवाह कर दूँगा ॥१२॥
२०० | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
इतः पन्थानं प्रतिपद्यस्व ।
शकुन्तला—( सख्यौ प्रति ) हला एस दुवेणं वो हत्थे णिक्खेवो [ हला एषा द्वयोर्युवयोनंनु हस्ते निक्षेपः ] ।
**सख्यौ—**अअं जणो कस्स हत्थे समप्पिदो [ अयं जनः कस्य हस्ते समर्पितः ] ।
( इति वाष्पं विहरतः )
**कण्वः—**अनसूये अलं रुदित्वा । ननु भवतीभ्यामेव स्थिरीकर्तव्या शकुन्तला ।
( सर्वे परिक्रामन्ति )
**शकुन्तला—**ताद एसा उडजपज्जंतचारिणी गब्भमंथरा मिअवहू जदा अण-घप्पसवा होई तदा मे कंपि पिअणिवेइत्तअं विसज्जइस्सह । [ तात एषोटजपर्यन्त-चारिणी गर्भमन्थरा मृगवधूर्यदा नवप्रसवा भवति तदा मह्यं कमपि प्रियनिवेदयितृकं विसर्जयिष्यथ ] ।
ततः = तस्मात् इतः = अनया दिशा गन्तव्यमार्गं प्रतिपद्यस्व = अनुसर ।
शकुन्तला—हला = सख्यौ आल्यौ ! एषा = इयं नवमालिका द्वयोः = उभयोः युवयोः हस्ते = करे ननु = निश्चयेन निक्षेपः = न्यासः निःक्षेपवत् समर्पितेयं सावधानतया संरक्षणीयेत्यर्थः ।
**सख्यौ—**अनसूया प्रियम्वदा च स्वीयां दुःखदां तद्विरहोत्कण्ठां भङ्ग्या निवेदयतः—अयं जनः = आवाम् कस्य हस्ते समर्पितः = निक्षिप्तः । त्वया आवयोर्हस्ते निक्षिप्तां वन-ज्योत्स्नां तु आवां पालयाव एव, आवयोः त्वद्विरहे कः गतिरिति भावः ।
( इति = एवमुक्त्वा वाष्पम् अश्रूणि विहरतः = मुञ्चतः )
कण्वः—अनसूये ! रुदित्वा अलं = रोदनं न कार्यम्, **ननु=**निश्चयेन, भोः भवतीभ्या-मेव = युवाभ्यामेव शकुन्तला स्थिरीकर्त्तव्या = अस्थिरा = धैर्यंरहिता स्थिरा धैर्ययुक्ता कर्तव्या = करणीया, सान्त्वनीया । विश्रम्भातिशयास्पदाभ्यां भवतीभ्यामेव दुःखापनोदनेन शकुन्तलाचेतः स्थिरीकरणं कार्यम्, अन्यथा भवतीनां रुदिते सातिशयं रोदिष्यतीति भावः ।
( इति = एवमुक्त्वा सर्वे = सकलाः परिक्रामन्ति = परिभ्रमन्ति )
शकुन्तला—तात ! = पितः ! एषा = निकटस्था मद्वियोगकातरा = मत्पुरतः स्थिता
अतः तू निश्चिन्त होकर यहाँ से प्रस्थान कर ।
शकुन्तला—( सखियों के पास जाकर ) हे सखियों, इस वासन्तीलता को मैं तुम दोनों के हाथ धरोहर के रूप में छोड़ जाती हूँ । इसकी रक्षा का भार तुम दोनों पर है ।
**दोनों सखियाँ—**और हे सखि ! हम लोगों को तुम किसके सहारे छोड़कर जा रही हो ।
( यह कह दोनों आँसू बहाती हैं ) ।
**कण्व—**हे अनसूये, अरी प्रियम्वदे ! तुम लोग रोओ मत । तुम लोगों को तो शकुन्तला को ही धीरज धराना चाहिए, उलटे तुम दोनों ही रो रही हो ।
( सब लोग कुछ धीरे-धीरे चलते हैं )
**शकुन्तला—**हे पिता जी ! कुटी के पास धीरे-धीरे घूमती हुई गर्भभार से क्लान्त यह मृगी जब सुख से प्रसव कर ले, तब इस प्रिय समाचार को सुनाने के लिए मेरे पास किसी शुभ [समाचार पहुँचाने वाले दूत को आप अवश्य भेजियेगा । देखिये, यह बात भूलियेगा मत ।