अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

१९६ || अभिज्ञानशाकुन्तलम्

^१( आकाशे )

रम्यान्तरः कमलिनीहरितैः सरोभिश्छायाद्रुमैर्नियमितार्क^२मयूखतापैः । भूयात्कुशेशयरजोमृदुरेणुरस्याः शान्तानुकूलपवनश्च शिवश्च पन्थाः ॥ १० ॥

( सर्वे सविस्मयमाकर्णयन्ति )

गौतमी—जादे णादिजणसिणिद्धाहिं अणुण्णादगमणासि तवोवणदेवदाहिं । पणमभववदीणं [ जाते ज्ञातिजनस्निग्धाभिरनुज्ञातगमनासि तपोवनदेवताभिः । प्रणम भगवतीः ] ।

---

वनदेवतानामनुज्ञाप्रकारं प्रदर्शयति—( आकाशे ) रम्यान्तर इति ।

अन्वयः—अस्याः पन्थाः कमलिनीहरितैः सरोभिः रम्यान्तरः, छायाद्रुमैः नियमितार्कमयूखतापैः कुशेशयरजोमृदुरेणुः शान्तानुकूलपवनः च शिवश्च भूयात् ।

वनदेवतानामनुज्ञाप्रकारं प्रदर्शयति--रम्यान्तर इति । अस्याः = पुरोदृश्यमानायाः शकुन्तलायाः पन्थाः = मार्गः कमलिनीभिः = पद्मिनीभिः हरितैः = श्यामलैः कमलिनीहरितैः पद्मिनीखण्डहरितायमानैः सरोभिः = सरोवरैः जलाशशैः तडागैः रम्यं मनोहरं अन्तरं इतस्तपोवनादारभ्य भर्तृगृहं यावत् मध्यगामीमार्गः यस्यासौ रम्यान्तरः = हृद्यमध्यः छायाप्रधाना द्रुमाः छायाद्रुमाः = छायाबहुला वृक्षाः तैः छायाद्रुमैः = शीतलछायामनोहरैः नियमितः अर्कस्य = सूर्यस्य मरीचीनां = किरणानां तापोऽस्यासौ नियमितार्कमयूखतापः = अवरुद्धदिवाकरकिरणसन्तापः कुशेशयानां रज इव मृदुः रेणुः यस्यासौ कुशेशयरजोमृदुरेणुः=कमलपरागकोमलधूलिपटलः शान्तोऽनुकूलश्च पवनो यत्रासौ शान्तानुकूलपवनः अतएव शिवः = सुखदः कल्याणकारी, भूयात् = स्यात् ।

अर्थभावः—शकुन्तला सुकुमाराङ्गी पतिगेहं गच्छन्ती मार्गमध्ये न किमपि कष्टमनुभवेतादिति हेतोः तपोवनादारभ्यास्याः पतिगृहं पर्यन्तं मध्यगामी मार्गः तत्र तत्र अस्याः श्रमविनोदनाय निरन्तरव्याप्ताभिः कमलिनीभिः श्यामलैः जलाशयेः परिपूर्णः छायाद्रुमैः मध्याह्नसूर्यतापरहितश्च भवतु, किञ्च सुरभिमृदुः मन्दानुकूलपवनश्च मार्गे भवतु, अत्रोपमा-परिकर-काव्यलिङ्गादयोऽलङ्कारा वसन्ततिलका छन्दश्च ॥ १० ॥

( सर्वे = सकला सविस्मयं साश्चर्यं च आकर्णयन्ति = शृण्वन्ति )

गौतमी—वनदेवतानामेव तद्वचनमिति निश्चिन्वना शकुन्तलां तत्कर्तव्यमुपदिशति--

---

( आकाशवाणी होती है )

इस शकुन्तला का मार्ग बीच-बीच में कमल की लताओं से हरे-भरे सरोवर से युक्त, मन को हरने वाला, घनी छाया से युक्त वृक्षों से सूर्य की किरणों के दुःखद सन्तापों से रहित कमलों की रज से मृदु और शान्त, मन्द-मन्द पवन से सुखप्रद और कल्याणकारी हो ॥ १० ॥

विशेष—इस आकाशवाणी के द्वारा वनदेवताओं की ओर से शकुन्तला को शुभाशीर्वाद के रूप में कहा गया है कि मार्ग में इसे किसी प्रकार का कष्ट न हो, त्रिविध = मन्द, शीतल एवं सुगन्ध वायु सुखप्रद हो ।

( सभी आश्चर्यचकित हो सुनते हैं )

गौतमी—पुत्रि ! वन में हमेशा साथ-साथ रहने से हमारे में बन्धुभाव और स्नेह रखने वाली

---

पाठ०—१. ( नेपथ्ये )। २. मरीचितापः।