अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

चतुर्थोऽङ्कः १९५

( कोकिलारवं सूचयित्वा )

अनुमतगमना शकुन्तला तरुभिरियं वनवासबन्धुभिः ।
परभृतविरुतं कलं 'यथा प्रतिवचनीकृतमेभिरीदृशम् ॥ ९ ॥

युष्मद्भ्यो जलदानात् पूर्वं जलपानं न करोतिस्म, पुष्पपल्लवालङ्कारप्रियापि युष्मासु स्नेहातिरेकात् एकमपि पल्लवं न त्रोटयतिस्म, प्रत्यहं पयोदानावसरे भवतो निरीक्षमाणायाः यस्याः प्रथमपुष्पोदये महानुत्सवो भवतिस्म, सेयं युष्माकं मम च लालनीया वत्सा शकुन्तला पत्युर्गृहं गच्छति । अतः सर्वेर्युष्माभिः सम्भूय पतिगेहप्रयाणानुगुणं शुभाशंससन-पूर्वकमनुगमनं क्रियताम् ।

अत्र—विशेषोक्ति-समासोक्ति काव्यलिङ्गालङ्कारः शार्दूलविक्रीडितं च छन्दः ॥ ८ ॥
( कोकिलरवं सूचयित्वा = पिकशब्दं श्रावयित्वा )
इदं कोकिलरवसूचनं नेपथ्यगतनटकर्तृकं ते हि सुशिक्षिताः शकुन्तशब्दं कुर्वन्ति ।
अथ शकुन्तलागमने महर्षिः कण्वः स्वप्रार्थनानुरूपां तपोवनवृक्षानुमतिं प्राह—अनुमतगमनेति ।

**अन्वयः—**इयं शकुन्तला वनवासबन्धुभिः तरुभिः अनुमतगमना यथा एभिः ईदृशं फलं परभृतविरुतं प्रतिवचनीकृतम् ।

कुलपतिः कण्वः तपोवनवृक्षान् शकुन्तलागमनानुमतिं संप्राथ्यं तत्कालं कोकिलरुतं निशम्य कथयति—अनुमतगमनेति । इयम् = एषा शकुन्तला वनवासस्य बन्धुभिः वनवासबन्धुभिः = आश्रमसहोदरैः = स्निग्धजनैः तरुभिः = तपोवनवृक्षैः अनुमतं = अनुज्ञातं गमनं = पतिगृहयात्रा यस्याः सा अनुमतगमना = अनुज्ञातपतिगृहगमना जाता । यथा = यस्मात् एभिः = तपोवनवृक्षैः ईदृशं = एवंविधम्, उक्तप्रकारम् कलं = मधुरं रवं परभृतानां = कोकिलानां विरुतं = मञ्जुकूजितम् प्रवचनीकृतम् = प्रत्युत्तरवत् उपन्यस्तम् । स्वोत्तररूपेण प्रकटितम् ।

**अयं भावः—**तस्मिन् समये कोकिलध्वनिमाकर्ण्य महर्षिः कण्वोऽनुमितवान् यत् बाल्यकालादस्याः शकुन्तलायाः साहचर्येण भ्रातृभूतैरेभिः आश्रमवृक्षैर्मम प्रार्थनानुरूपमेवेयं शंकुन्तला पतिगृहगमनायानुमता । यत एभिः अस्याः समानस्वरं मधुरं कोकिलाङ्गनानां मञ्जुकूजितं प्रत्युत्तरवदुपन्यस्तं तस्मात् एभिस्तरुभिरपीय शकुन्तला गन्तुमनुमन्यते एव । यात्राकाले हि कोकिलध्वनि शकुनज्ञैः शुभं मन्यन्ते । अत्रानुमान-रूपक-परिणाम-काव्यलिङ्गालङ्कारः अपरवक्त्रं च वृत्तम् ॥ ९ ॥

---

उनका ध्यान रखती थी। यहाँ वर्तमानकालिक क्रियाओं से प्रतीत होता है कि वह ससुराल जाने समय तक आश्रम के कर्त्तव्यों में तत्पर थी।

( वृक्षों पर विराजमान कोयलों की ध्वनि से प्रस्थान की अनुज्ञा को सूचना बताकर )
वन में साथ ही रहने से बन्धुभाव को प्राप्त हुए इन वृक्षों ने शकुन्तला को पतिगृह जाने की अनुमति दे दी है, क्योंकि उन्होंने मधुर एवं मनोहर कोकिल का शब्द ही अपने उत्तर में उच्चारित किया है ॥ ९ ॥

---

पाठा०—१. यदासीत्प्रतिवचनीकृतमेभिदारुमनः ।