अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

१९४	अभिज्ञानशाकुन्तलम्

कण्वः—भो भोः ^१संनिहितास्तपोवनतरवः ।

पातुं न प्रथमं व्यवस्यति जलं ^२युष्मास्वपीतेषु या
नादत्ते प्रियमण्डनापि भवतां स्नेहेन या पल्लवम् ।
आद्ये वः ^३कुसुमप्रसूतिसमये यस्या भवत्युत्सवः
सेयं याति शकुन्तला पतिगृहं सर्वैरनुज्ञायताम् ॥ ८ ॥

---

कण्वः— भो भोः = हे हे सन्निहिताः = उपस्थिताः तपोवनतरवः = तपोवनाटवी-तरवः आश्रमस्थवृक्षाः !

अन्वयः— या युष्मासु अपीतेषु प्रथमं जलं पातुं न व्यवस्यति । या प्रियमण्डना अपि भवतां स्नेहेन पल्लवं न आदत्ते । वः आद्ये कुसुमप्रसूतिसमये यस्या उत्सवः भवति । सा इयं शकुन्तला पतिगृहं याति सर्वैः ( युष्माभिः ) अनुज्ञायताम् ॥

अथात्मानं प्रणम्य हुताग्नींश्च प्रदक्षिणीकृत्य प्रस्थातुमुद्यतां शकुन्तलामुद्दिश्य कुलपतिः कण्वः तपोवनवृक्षानामन्त्रयन्नुवाच—पातुं नेति । या = शकुन्तला युष्मासु = भवत्सु वृक्षेषु न विद्यते पीतं = पानं येषां ते तेषु अपीतेषु = अपीतजलेषु असिक्तेषु प्रथमं = पूर्वमेव जलं = पानीयमपि पातुं न व्यवस्यति = न यतते, नेच्छति, भवत्सु अकृतसेकेषु सत्सु जलमपि न पिबति, फलमूलादेरपि का कथेत्यर्थः । या शकुन्तला प्रियाणि मण्डनानि यस्याः सा प्रियमण्डना = भूषणप्रियापि भवतां = युष्माकं स्नेहेन = भविष्यानुरागेण युष्माकं पल्लवं = नवदलं किसलयमपि न आदत्ते = न गृह्णाति, न लुनातीत्यर्थः वः = युष्माकं आद्ये- प्रथमे कुसुमानां प्रसूतिः कुसुमप्रसूतिः = कोस्कोद्गमः तस्याः समये कुसुमप्रसूतिसमये = प्रथमकालिकास्फुटने यस्याः = अस्याः, शकुन्तलायाः उत्सवः = देवोत्सवः = पुत्रोत्सवादिवत् परमानन्दः भवति = जायते, भवदाद्यसुमनदर्शनसमयज अस्या हर्षातिरेको वक्तुं न सुशक इति भावः । सा = युष्मास्वेवंविधवात्सल्यातिशायिनी इयं = पतिगृहप्रस्थानवेषेव युष्मानामन्त्रयितुमुपस्थिता शकुन्तला = भर्तृभवनं याति पतिगेहं गन्तुमुपक्रमते, सर्वैः = सकलैः युष्माभिः सम्भूय, प्रत्येकमनुज्ञाकरणे विलम्बः स्यात्, एषा अनुज्ञायताम् = अनुमन्यताम् । अतो भवद्भिः संभूय पतिगृहप्रयाणानुरूपशुभाशीर्वचनवर्षितं स्वस्नेहानुरूपं चानुमोदनं क्रियतामिति भावः ।

अयं भावः— अहो, तपोवनवृक्षाः ! येयं भवद्भगिनी शकुन्तला युष्मासु स्नेहाधिक्याद्

---

कण्व— हे समीपवर्ती आश्रम के वृक्षों !
जो शकुन्तला जल से तुम्हारा सेचन किये बिना कभी भी जल तक नहीं पीती थी, जो पत्र-पुष्पों के बने हुए आभूषणों की प्रिय = अनुरागिणी होते हुए भी स्नेह से तुम्हारे कोमल पत्तों तक को नहीं तोड़ती थी और जो तुम्हारे पहले-पहले फूल निकलने के समय अनेक उत्सव एवं आनन्द मनाती थी, वही शकुन्तला आज अपने पति के घर जा रही है । आप लोग सभी उसे जाने की अनुमति दीजिये ॥ ८ ॥

विशेष— चतुर्थ अङ्क के उत्तम चार श्लोकों में यह दूसरा श्लोक है । इसमें प्रकृतिसुन्दरी शकुन्तला के गुणों का उत्कृष्ट वर्णन है जो पर दुःख निवारणार्थ सन्नद्ध रहती थी अपनी परवाह तक नहीं करती थी । वन में विराजमान शकुन्तला वन-वृक्षों से सदा प्रेम करती रहती थी और

---

पाठा०—१. संनिहितावन्दैवतास्तपोवनतरवः । २. युष्मास्वसिक्तेषु । ३. कुसुमप्रवृत्तिसमये ।