भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 279, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 279

चतुर्थोऽङ्कः १९७

शकुन्तला—( सप्रणामं परिक्रम्य जनान्तिकम् ) हला पिअंवदे णं अज्जउत्तदं- सणुस्सुआए वि अस्समपदं परिच्चअंतीए दुक्खेण मे चलणा पुरदो पवट्टंति [ हला प्रियंवदे नन्वार्यपुत्र दर्शनोत्सुकाया अप्याश्रमपदं परित्यजन्त्या दुःखेन मे चरणौ पुरतः प्रवर्तेते। ]

प्रियंवदे—ण केवलं तपोवणविरहकादरा सही एव्व। तुए उवद्विदविओअस्स तपोवणस्स वि दाव समवस्था दीसई [ न केवलं तपोवनविरहकातरा सख्येव। त्वयोप- स्थितवियोगस्य तपोवनस्यापि तावत्समवस्था दृश्यते। ]

उग्गलिअदब्भकवला मिआ परिच्चत्तणच्चणा मोरा।
ओसरिअ पंडुपत्ता मुअंति अस्सू विअ लदाओ ॥ ११ ॥
[उद्गलितदर्भकवला मृग्यः परित्यक्तनर्त्तना मयूराः।
अपसृतपाण्डुपत्रा मुञ्चन्त्यश्रूणीव लताः ॥ ]


जाते ! = वत्से ! ज्ञातिजनस्निग्धाभिः = सम्बन्धीजनवत् स्नेहशीलाभिः तपोवनदेवताभिः अरण्यदेवीभिः अनुज्ञातगमना = अनुमतप्रस्थाना असि अतः भवतीः ताः महोदयाः प्रणम = नमस्कुरु ।

शकुन्तला—( सप्रणामं प्रणामेन = नत्या सह नतिपूर्वकम् परिक्रम्य किञ्चिद्गमनं नाटयित्वा जनान्तिकं त्रिपताकाकरेणान्यानपवार्य केवलं सखीं प्रत्याह--हला = सखि ! प्रियंवदे ! आर्यपुत्रस्य स्वामिनः दर्शनार्थं = मिलनार्थम् उत्सुकायाः = उत्कण्ठिताया अपि आश्रमपदं = तपोवनं परित्यजन्त्याः = मुञ्चन्त्याः आश्रमात् प्रतिष्ठानायाः दुःखेन = क्लेशेन मे = मम चरणौ = पादौ पुरतः = अग्रे प्रवर्तेते = चलतः। आश्रमे स्नेहातिशयवशात् तं त्यक्तुं न प्रभवामीत्यर्थः।

प्रियंवदा—न केवलं सख्येव भवती एव तपोवनविरहकातरा = तपोवनस्य भाविना विरहेण कातरा = दुःखितेति, किन्तु त्वया = भवत्या उपस्थितवियोगस्य उपस्थितो वियोग उपस्थितवियोगः तस्योपस्थितवियोगस्य = सम्भावितवियोगस्य तपोवनस्य आश्रमवासिनो जनस्यापि तावत् समवस्था = समानैव दशा दृश्यते, दर्शनेन ज्ञायते।

तमेव प्रकारं प्रकटयंति उद्गलितेति—

अन्वयः—मृग्यः उदगलितदर्भकवलाः, मयूराः परित्यक्तनर्तनाः, लताः अपसृतपाण्डु- पत्राः ( सत्यः ) अश्रूणि मुञ्चन्ति इव।

आश्रमवासिनां स्थावरजङ्गमानापि शकुन्तलाविरहकातरत्वं अनुभवन्ती प्रियम्वदा


इन वनदेवताओं ने भी तुम्हें जाने की अनुमति प्रदान कर दी है। अतः इन भगवती वनदेवियों को तू प्रणाम कर।

शकुन्तला—( प्रणाम करती हुई कुछ चलकर अलग हो प्रियम्वदा से ) हे सखि ! प्रियम्वदे ! आर्यपुत्र को देखने के लिए मैं उत्सुक हो रही हूँ, तो भी चिर परिचित आश्रम को छोड़ते हुए अत्यन्त दुःख से भरे मेरे पैर आगे की ओर नहीं उठ रहे हैं।

प्रियम्वदा—इस आश्रम के वियोग से केवल तू ही दुःखी और व्याकुल नहीं हो रही हो, किन्तु भावी तेरे इस वियोग के कारण इस आश्रम की भी बुरी दशा हो रही है, क्योंकि देख—

ये हिरण और हिरणियाँ मुख से कुशा के ग्रासों को भी छोड़कर दुःखित हो खड़ी हैं, मोर तथा