अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

१९८ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

शकुन्तला-- (स्मृत्वा) ताद लताबहिणिअं वणजोसिणि दाव आमंतइस्सं, (तात लताभगिनीं वनज्योत्स्नां तावदामन्त्रयिष्ये) ।

कण्वः--अवैमि ते यस्यां सोदर्यस्नेहम् । इयं तावद्दक्षिणेन ।

शकुन्तला--(लतामुपेत्यालिङ्ग्य) वणजोसिणि चूदसंगता वि मं पच्चालिंग इदोगदाहि साहाबाहार्हि । अज्जुप्पहुदि दूरपरिवत्तिणी भविस्सं । ताद ! अहंवित्र इअं तुए चिन्तणीया । [ वनज्योत्स्ने चूतसंगतापि मां प्रत्यालिङ्गेतोगताभिः शाखाबाहाभिः । अद्यप्रभृति दूरपरिवर्तिनी भविष्यामि । तात ! अहमिवेयं त्वया चिन्तनीया ]

---

शकुन्तलां ब्रूते--उद्गलिततेति । मृग्यः = हरिण्यः उद्गलितः = चर्वितोऽपि मुखान्निगलितः दर्भाणां - कुशानां कवलः = ग्रासः याभिः ता उद्गलितदर्भकवलाः = परित्यक्तकुशपत्रग्रासाः परित्यक्तकोमलदर्भाङ्कुरग्रासा वा मयूराः = शिखिनः, बर्हिणः परित्यक्तं नर्तनं = नृत्यं यैस्ते परित्यक्तनर्तनाः = परिवर्जितनर्तनाः लताः = वल्लर्यः अपसृतानि पाण्डुपत्राणि यामिस्ता अपसृतपाण्डुपत्राः = पतितपरिणामपाण्डुपत्राः गलितजीर्णपर्णाः सत्य अश्रूणि = बाष्पाणि नेत्रजलं मुञ्चन्ति = त्यजन्ति इव वनलतारूपा बन्धुस्त्रियः गलत्पाण्डुपत्रापदेशेन अश्रूणि त्यजन्तीवेत्यर्थः ।

अयं भावः--सखि शकुन्तले ! पतिगृहं गच्छन्तीं त्वमेव केवलम् आश्रमविरहकातरा असि, अपितु भविष्यत्-त्वद्वियोगेन इमे आश्रमस्था सर्वे जीवा अपि कातरा दृश्यन्ते । अवलोकय त्वया प्रदत्ताभिः नीवारमुष्टिभिः संवर्द्धिता हरिण्यः चर्वितमपि दर्भाङ्कुरग्रासं मुखादुद्गिरन्त्यः मौनमासते । निजनर्तनैः त्वां विनोदयन्तो मयूरा अपि विस्मृतनृत्याः स्तब्धाः सन्ति, इमा पुरोवर्तिन्यो लता अपि गलज्जीर्णपर्णा व्याजेन विरहदुःखजन्यं बाष्पं मुञ्चन्त्य इव दृश्यन्ते । तस्मात् सकलेऽपि आश्रमः त्वद्-विरहवेदनया कातरो जातः ॥११॥

शकुन्तला--(स्मृत्वा वनज्योत्स्नाम्) तात ! = पितः ! लताभगिनीं लता = वल्लरी एव भगिनी स्वसेति लताभगिनी तां लताभगिनीं भगिनीस्थानीयां लतां वनज्योत्स्नां = नवमालिकाताम् आमन्त्रयिष्ये = तदनुमतिं याचिष्ये, यद्वा तां प्रेक्षिष्ये प्रेक्ष्यामि ।

कण्वः--महर्षिः कण्वः शकुन्तलोक्तमनुवदन्नाह--शकुन्तले ! तस्यां वनज्योत्स्नायां ते = तव सोदरस्नेहं = सहोदरवद्भगिनीवत् स्नेहं समानोदरबन्धुत्वात्सल्यं अवैमि=जानामि । इयं तावत् दक्षिणेन = दक्षिणदिग्भागे वर्तते तदुपसर्प्यतां त्वयेति भावः ।

शकुन्तला--(लतामुपेत्य=वनज्योत्स्नां वल्लरीमुपसृत्य) हे वनज्योत्स्ने !=नवमालिकालते ! चूतेन संगता चूतसंगता = सहकारसंगता आम्रमिलितापि मां = प्रियभगिनीं

---

मोरनियों ने नाचना बन्द कर दिया है और ये लताएँ भी अपने पुराने पत्तों को छोड़ने के बहाने से मानों आँसू ही बहा रही है ॥११॥

शकुन्तला-(कुछ सोचकर) पिता जी, मैं अपनी लता वहन माधवीलता से भी मिल आऊँ अर्थात् उससे भी आज्ञा ले लूँ।

कण्व-हे पुत्री ! उस वासन्तीलता में तेरा सहोदर भगिनी की तरह ही स्नेह है, यह मैं जानता हूँ, यह देख, दक्षिण की ओर यह वासन्तीलता है।

शकुन्तला-(वासन्तीलता के पास जाकर और उसका आलिङ्गन कर) हे लता बहन ! तू अपने पति आम से संगत होती हुई मेरी ओर फैली अपनी लतारूपी भुजाओं से