अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

चतुर्थोऽङ्कः २९९

कण्वः—

सङ्कल्पितं प्रथममेव मया तवार्थे भर्तारमात्मसदृशं सुकृतैर्गता त्वम्।
चूतेन संश्रितवती नवमालिकेयमस्यामहं त्वयि च संप्रति वीतचिन्तः॥ १२॥

शकुन्तलां, प्रत्यालिङ्ग्य = परिष्वजस्व, इतः = अस्मात् स्थानात् गताभिः = याताभिः मदभिमुखमागताभिः शाखामया बाहाः = भुजा शाखाबाहाः ताभिः शाखाबाहाभिः = विटप-बाहुभिः। अद्य प्रभृति = अस्मात् दिनात् आरभ्य दूरं परिवर्तनं यस्या साः दूरपरिवर्तिनी = दूरतरनगरगामिनी दूरस्था भविष्यामि। अनेन-मत्कृते क्षणमपि ते चूतवियोगः माभू-दिति शकुन्तलायाः तस्यां स्नेहातिशयः सूच्यते। इतः परं वार्तामात्रमपि लब्धुं न शक्य-मिति वियोगदुःखस्थप्राबल्यं च सूच्यते। तात ! = पितः ! इयं = वनज्योत्स्ना अहमिव मत्समाना त्वया चिन्तनीया = पालनीया।

कण्वः— महर्षिः कण्वः शकुन्तलायाः तपोवनविरहकातरतामपाकरिष्यन् स्वस्य कृतकृत्यतां च प्रतिपादयन् प्राह—संकल्पितमिति।

**अन्वयः—**मया तव अर्थे प्रथमम् एव संकल्पितम्, आत्मसदृशं भर्तारं त्वं सुकृतैः गता (असि) इयं नवमालिका (च) चूतेन संश्रितवती, अस्यां त्वयि च (विषये) संप्रति अहं वीतचिन्तः (जातः)।

कुलपतिः कण्वः पतिगेहं गच्छन्तीं शकुन्तलां तपोवनविरहकातरामालोक्य योग्यतम-पतिलाभेन हर्षयन् आत्मनः कृतकृत्यतां प्रतिपादयन् ब्रवीति—संकल्पितमिति। मया = तपोनिधिना कण्वेन तवार्थे = त्वदर्थं एवमनेन = यौवनात् प्रागेव संकल्पितम् = मनसा चिन्तितम्, आत्मसदृशं = रूपादिगुणैः अभिजनेन सौन्दर्येण वयसा च तवानुरूपं भर्तारं पति त्वं सुकृतैः = स्वसौभाग्यादिभिः निजपुण्यैः मत्प्रयासं विनैव गता = स्वत एव प्राप्ता असि। इयं = पुरोदृश्यमाना नवमालिका = वनज्योत्स्ना चूतेन = सहकारेण आत्म-सदृशेन संश्रितवती। अस्यां = वनज्योत्स्नायां त्वयि च वनज्योत्स्नायाः तव च विषये अहं संप्रति = इदानीं वीतचिन्तः = वीता अपगता चिन्ता = विचारणं यस्य सः वीत-चिन्तः = अपगतचिन्तः जातोऽस्मि। युवां ममाशोच्ये जातेऽत्यर्थं = यथोक्तं अशोच्यादि पितुः = कन्या सदभर्तृप्रतिपादिता।

**अयं भावः—**शकुन्तले ! किमेवं कातरा असि, मया त्वदर्थं, चिन्तितं त्रिभुवनभरण-पोषणसमर्थं भर्तारं मम प्रयासमन्तरैव स्वसौभाग्यादिपुण्यैस्त्वं प्राप्तवती। इयं वनज्योत्स्ना च सहकारेण संगता। अतस्तव अस्याश्च विषयेऽहमिदानीं चिन्तारहितो जातः। इतः परं त्वं तपोवनविरहक्लेशं परिहायानुरूपयति लाभहर्षेण सुखमास्व।

अत्र-समासोक्ति-तुल्योगिता-काव्यलिङ्गादयोऽलङ्काराः बसन्ततिलकावृत्तं च॥ १२॥

मेरा आलिङ्गन कर। अब आज से मैं तेरे से दूर हो जाऊँगी। (कण्व से) पिता जी, कृपया आप इस लता का मेरी तरह ही पालन-पोषण कीजियेगा और मेरी ही तरह इसका पूरा पूरा ध्यान रखियेगा।

**कण्व—**वत्से ! पहले तो तेरे लिए योग्य वर की मुझे चिन्ता थी सो स्वयं योग्य वर के साथ अपने ही रूप-सौन्दर्य आदि गुणों से चली ही गई है। अतः अब मेरी चिन्ता नहीं रही। अब इस वासन्तीलता का भी मैं इस पार्श्ववर्ती आम्र के वृक्षों के साथ शीघ्र ही विवाह कर दूँगा ॥१२॥