अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 282, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें२०० | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
इतः पन्थानं प्रतिपद्यस्व ।
शकुन्तला—( सख्यौ प्रति ) हला एस दुवेणं वो हत्थे णिक्खेवो [ हला एषा द्वयोर्युवयोनंनु हस्ते निक्षेपः ] ।
**सख्यौ—**अअं जणो कस्स हत्थे समप्पिदो [ अयं जनः कस्य हस्ते समर्पितः ] ।
( इति वाष्पं विहरतः )
**कण्वः—**अनसूये अलं रुदित्वा । ननु भवतीभ्यामेव स्थिरीकर्तव्या शकुन्तला ।
( सर्वे परिक्रामन्ति )
**शकुन्तला—**ताद एसा उडजपज्जंतचारिणी गब्भमंथरा मिअवहू जदा अण-घप्पसवा होई तदा मे कंपि पिअणिवेइत्तअं विसज्जइस्सह । [ तात एषोटजपर्यन्त-चारिणी गर्भमन्थरा मृगवधूर्यदा नवप्रसवा भवति तदा मह्यं कमपि प्रियनिवेदयितृकं विसर्जयिष्यथ ] ।
ततः = तस्मात् इतः = अनया दिशा गन्तव्यमार्गं प्रतिपद्यस्व = अनुसर ।
शकुन्तला—हला = सख्यौ आल्यौ ! एषा = इयं नवमालिका द्वयोः = उभयोः युवयोः हस्ते = करे ननु = निश्चयेन निक्षेपः = न्यासः निःक्षेपवत् समर्पितेयं सावधानतया संरक्षणीयेत्यर्थः ।
**सख्यौ—**अनसूया प्रियम्वदा च स्वीयां दुःखदां तद्विरहोत्कण्ठां भङ्ग्या निवेदयतः—अयं जनः = आवाम् कस्य हस्ते समर्पितः = निक्षिप्तः । त्वया आवयोर्हस्ते निक्षिप्तां वन-ज्योत्स्नां तु आवां पालयाव एव, आवयोः त्वद्विरहे कः गतिरिति भावः ।
( इति = एवमुक्त्वा वाष्पम् अश्रूणि विहरतः = मुञ्चतः )
कण्वः—अनसूये ! रुदित्वा अलं = रोदनं न कार्यम्, **ननु=**निश्चयेन, भोः भवतीभ्या-मेव = युवाभ्यामेव शकुन्तला स्थिरीकर्त्तव्या = अस्थिरा = धैर्यंरहिता स्थिरा धैर्ययुक्ता कर्तव्या = करणीया, सान्त्वनीया । विश्रम्भातिशयास्पदाभ्यां भवतीभ्यामेव दुःखापनोदनेन शकुन्तलाचेतः स्थिरीकरणं कार्यम्, अन्यथा भवतीनां रुदिते सातिशयं रोदिष्यतीति भावः ।
( इति = एवमुक्त्वा सर्वे = सकलाः परिक्रामन्ति = परिभ्रमन्ति )
शकुन्तला—तात ! = पितः ! एषा = निकटस्था मद्वियोगकातरा = मत्पुरतः स्थिता
अतः तू निश्चिन्त होकर यहाँ से प्रस्थान कर ।
शकुन्तला—( सखियों के पास जाकर ) हे सखियों, इस वासन्तीलता को मैं तुम दोनों के हाथ धरोहर के रूप में छोड़ जाती हूँ । इसकी रक्षा का भार तुम दोनों पर है ।
**दोनों सखियाँ—**और हे सखि ! हम लोगों को तुम किसके सहारे छोड़कर जा रही हो ।
( यह कह दोनों आँसू बहाती हैं ) ।
**कण्व—**हे अनसूये, अरी प्रियम्वदे ! तुम लोग रोओ मत । तुम लोगों को तो शकुन्तला को ही धीरज धराना चाहिए, उलटे तुम दोनों ही रो रही हो ।
( सब लोग कुछ धीरे-धीरे चलते हैं )
**शकुन्तला—**हे पिता जी ! कुटी के पास धीरे-धीरे घूमती हुई गर्भभार से क्लान्त यह मृगी जब सुख से प्रसव कर ले, तब इस प्रिय समाचार को सुनाने के लिए मेरे पास किसी शुभ [समाचार पहुँचाने वाले दूत को आप अवश्य भेजियेगा । देखिये, यह बात भूलियेगा मत ।