अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

१९० अभिज्ञानशाकुन्तलम्

सख्यो--हला सउंडले अवसितमंडणासि । परिधेहि संपदं खोमजुअलं [ हला शकुन्तले अवसितमण्डनासि । परिधत्स्व सांप्रतं क्षौमयुगलम् ] । ( शकुन्तलोत्थाय परिधत्ते ) ।

गोतमी—जादे एसो दे आणंदपरिवाहिणा चक्खुणा परिस्सजन्तो विअ गुरु

---

तन्मयीभूतं मे चेतः उत्कण्ठया = स्वरहस्यवेदनया व्याकुलतया संस्पृष्टं = सम्यक् स्पृष्टम् व्याप्तं कण्ठः = स्वरः बाष्पं = स्वरसतः प्रवृत्तानामश्रूणां वृत्त्या = उद्गमेन कलुषः = गद्गद इति स्तम्भितबाष्पवृत्तिकलुषः—दर्शनं = चक्षुः चिन्तया = शकुन्तलानुध्यानेन जडं = पुरोगतविषयाग्रहणसमर्थं = चिन्ताजडम् = अरण्यं = विपिनमेव लोकं गृहं यस्येति अरण्यौकाः तस्यःरण्यौकसः = वनवासिनः जन्मतस्तपोवने वर्तमानस्य मम = शमदमादि सम्पन्नस्य वीतरागस्य निरीहस्य तावत् = अपि स्नेहात् = प्रीतिभावात् ईदृशम् = अनि-र्वचनीयम् इदं = अनुभूयमानं वैक्लव्यं = विह्वलता तर्हि गृहिणः = गृहस्थाः नवैः = अभिनवैः प्रथमोत्पन्नैः तनयायाः = औरस्याः कन्यायाः विश्लेषणदुःखैः = विरहदुःखैः पुत्री-वियोगजन्यक्लेशैः तनयाविश्लेषदुःखैः कथं = केन प्रकारेण नु पीड्यन्ते = नाभिभूयन्ते अपितु पीड्यन्ते एव । निर्ममस्य ममापि यत् असह्यप्रायं तदा वराका = विषयिणो गृहस्थाः तेन निर्जीवा एव भवन्तीति भावः ।

अयमभिप्रायः—पतिगेहं गमिष्यन्त्याः शकुन्तलायाः स्नेहातिशयाद् विक्लवहृदयः कुलपतिः कण्वो निजमनसि विचारयति—अद्य शकुन्तला पतिगृहं गमिष्यतीत्यनुसन्धान-मात्रेण तदीयविरहवेदनया जडीभूतं मे हृदयम् चिन्तया बाढं व्याप्तोऽस्मि, मम स्वरश्च प्रवृत्तानां वाष्पाणां प्रवृत्त्या गद्गदो जातः, मम नेत्रं च समक्ष विषयाग्रहणसमर्थमजायत । जन्मत आरभ्य तपस्तप्त्वा तपोवने निवसतो वीतरागस्यापि मम यदीदृगनिर्वचनीयं वैक्लव्यं तर्हि विषयासक्तस्य गृहस्थस्य आत्मजवियोगजन्यैर्दुःखैर्जातस्य क्लेशस्य का कथा ?

अत्र व्यतिरेकानुप्रासार्थपत्ति काव्यलिङ्गालङ्काराः शार्दूलविक्रीडितं च छन्दः ॥५॥

इति = एवमुक्त्वा शकुन्तलासमीपे परिक्रामति = परिक्रमति )

सख्यौ—हला संखि ! = शकुन्तले ! अवसितं = समाप्तं मण्डनं = अलङ्करणं यस्या सा अवसितमण्डना = परिसमाप्तरचनाभरणसन्निवेशा असि । साम्प्रतं = इदानीम् क्षौमयोर्युगलं क्षोमयुगलं = कौशेयवस्त्रयुग्मम् परिधत्स्व = धारय, ( इति शकुन्तला उत्थाय, अन्यथा वस्त्रधारणस्याशक्यत्वात् क्षौमयुगलं परिधत्ते = धारयति ) ।

गोतमी—जाते ! = पुत्रि ! एषः = अयं पुरोवर्ती ते = तव गुरुः तातः पिता कण्वः

---

पिता को जो हार्दिक क्लेश होता है उसका मार्मिक चित्रण इस श्लोक द्वारा किया गया है। प्रथम बार का वियोग बाद के वियोग की अपेक्षा अधिक दुःखद होता है। कन्या की पहली बिदाई के समय विषयासक्त गृहस्थ पिता को कितना दुःख होता है इसकी कल्पना वीतराग महर्षि कण्व भी नहीं कर सके। वस्तुतः जब अनासक्त विषयविमुख महर्षि कण्व को पोष्यपुत्री शकुन्तला के वियोग का इतना दुःख हुआ तो बेचारे विषयासक्त गृहस्थों को अपनी आत्मजा की पहली बिदाई के दुःख का कहना ही क्या है ?

दोनों सखियाँ—सखी शकुन्तले ! तुम्हारा श्रृंगार हो चुका, अब रेशमी कपड़ों का जोड़ा पहन लो और ओढ़ लो। ( शकुन्तला उठकर पहनती है )

गोतमी—बेटी शकुन्तले ! देख, ये तुम्हारे पिता जी महर्षि कण्व उपस्थित हैं, जो आनन्द