अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 271, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ेंचतुर्थोऽङ्कः
१८९
( ततः प्रविशति स्नानौत्तीर्णः कण्वः )
कण्वः—( विचिन्त्य )
यास्यत्यद्य शकुन्तलेति हृदयं १संस्पृष्टमुत्कण्ठया
२कण्ठः स्तम्भितवाष्पवृत्तिकलुषश्चिन्ताजडं दर्शनम् ।
वैक्लव्यं मम ३तावदीदृशमिदं स्नेहादरण्यौकसः
पीड्यन्ते गृहिणः कथं न तनयाविश्लेषदुःखैर्नवैः ॥ ५ ॥
( इति परिक्रामति )
शेषे यत्रोर्ध्वविरले सहंसास्याभिधीयते ॥
औचित्याच्युतिसंयुक्तं कुसुमावचयादिषु ।'
( ततः = तदनन्तरं पूर्वं स्नानन् = अवगाहनं पश्चात् उत्तीर्णः = जलाशयाद् बहिर्गत इति स्नानौत्तीर्णः = निर्वर्तिताभिषेकविधिः कण्वः = कश्यपवंशावतीर्णः महर्षिः कण्वः प्रविशति = रङ्गभूमौ दृश्यते )
कण्वः = कुलपतिः कण्वः कथयति स्वमनस्येव । परिसमाप्तप्राभातिककृत्यः शकुन्तला-प्रेषणायोद्यतः स्नेहातिरेकात्तद्विषयकं सुदुःसहं विरहदुःखमनुसन्दधानः महर्षिः कण्व आह--यास्यत्यद्येति ।
अन्वयः— अद्य शकुन्तला यास्यति इति हृदयम् उत्कण्ठया संस्पृष्टम् । कण्ठः स्तम्भितवाष्पवृत्तिकलुषः, दर्शनं चिन्ताजडम्, अरण्यौकसः मम तावत् स्नेहात् ईदृशम् इदं वैक्लव्यम् गृहिणः नवैः तनयादुःखैः कथं नु पीड्यन्ते ।
अथ शकुन्तलां पतिगेहं प्रेषयिष्यन् तस्याः स्नेहातिशयात् वैक्लव्यमुपगतो महर्षिः कण्वः तदीयप्रस्थानमनुसन्दधानो ब्रवीति--यास्यत्यद्येति । अद्य=अस्मिन्नहनि, न त्विदानीं यदि इदानीमेव तदा का गतिर्भवेदित्यर्थः । शकुन्तला = मम धर्मकन्या शकुन्तैर्लालिता तत्सकाशाल्लब्धा, न तु मदात्मजेति भावः, यास्यति = पतिगृहं गमिष्यति, न तु, याता, नापि याति, अपितु यास्यतीति मनसि कृतमात्रे एवेदमुत्कण्ठादिकमन्यथा कीदृग्भविष्य-तीति यावत्, इति = हेतौ भविष्यता शकुन्तला प्रस्थानेन हृदयं = शकुन्तलानुध्यानेन
( स्नान कर लौटे हुए महर्षि कण्व का प्रवेश )
महर्षि कण्व—( सोचकर ) ।
आज शकुन्तला अपने पति के घर जायेगी, इसलिए मेरा हृदय उत्कण्ठा से व्याकुल हो रहा है, और आँसुओं के भीतर ही भीतर रोकने से मेरा गला भी भर गया है। मेरे नेत्र भी चिन्ता से जड़ी-भूत होकर देखने में असमर्थ हो रहे हैं। यदि वनवासी वीतराग मेरे जैसे निस्पृह की भी कन्या के वियोग की कल्पना से ऐसी विफलता हो रही है तो फिर विचारे गृहस्थ सांसारिक लोग कन्या के अभिनव = ताजे वियोग रूपी दुःख से कैसे नहीं दुःखित हों ॥ ५ ॥
( घूमते हैं । )
विशेष— अभिज्ञानशाकुन्तल के चतुर्थ अङ्क के चार श्लोक विषय की दृष्टि से उत्कृष्ट माने जाते हैं, जिनमें एक श्लोक यही है । अपने पिता के घर से पतिगृह के लिए पहली विदाई के समय
पाठा०—१. स्पृष्टं समुत्कण्ठया । २. अन्तर्वाष्पभरोपरोधि गदितं चिन्ताजडं दर्शनम् ।
३. तावदीदृशमहो ।