अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 270, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें| १८८ | अभिज्ञानशाकुन्तलम् |
|---|
प्रथमः-- गौतम एह्येहि अभिषेकोत्तीर्णाय काश्यपाय वनस्पतिसेवां निवेदयावः।
द्वितीयः-- तथा ( इति निष्क्रान्तौ )।
सख्यौ-- अए अणुवजुत्तभूसणो अअं जणो। चित्तकम्मपरिअएण अंगेसु दे आहरण विणिओअं करेम्ह [ अये अनुपयुक्तभूषणोऽयं जनः। चित्रकर्मपरिचयेनाङ्गेषु ते आभरणविनियोगं कुर्वः ]।
शकुन्तला-- जाणे वो णेउणं [ जाने वां नैपुणम् ]। ( उभे नाट्येनालङ्कुरुतः )
प्रथमः-- गौतम ! एहि, एहि = आगच्छ, आगच्छ अभिषेकोत्तीर्णाय = अभिषेकात् = मालिन्यामवगाहनस्नानात् उत्तीर्णाय तत्तीरं प्राप्ताय यद्वा अभिषेकार्थमवतीर्णाय गुरवे कणवाय वनस्पतिसेवां = वनस्पतिकृतां क्षौमादिप्रदानरूपां सेवां निवेदयावः = सूचयावः।
द्वितीयः-- तथा = आम् (इति = एवमुक्त्वा निष्क्रान्तौ=द्वावपि रङ्गभूमितो बहिर्गतौ)
सख्यौ-- अलङ्करणेऽसामञ्जस्यं विचार्यं तत्रात्मदोषं परिहरन्तौ प्रियम्वदानसूया च ऊचतुः--अये ! अहो ! अनुपयुक्तभूषणं न उपयुक्तानि = य धृतानि आभूषणानि = अलङ्काराणि येन स अनुपयुक्तभूषणः = अधृतलङ्कारः, भूषणपरिधानानभिज्ञः अयं = एष जनः चित्रकर्मपरिचयेन चित्रस्य = आलेख्यस्य कर्म=रचना तत्र परिचयेन = ज्ञानेनेति चित्रकर्मपरिचयेन आश्रमस्थदेवालयेषु चित्रस्थदेवतानां तेषु तेषु अङ्गेषु तेषां तेषामा-भरणानां प्रत्यहं दर्शनपरिचयेन यद्वा चित्रपटेषु राजमहिष्यादि-दर्शनाजातेन परिचयेन वा ते = तव आभरणविनियोगम् आभरणानां = अलङ्काराणां विनियोगं = परिधानं कुर्वः = विदध्मः।
शकुन्तला-- वां = युवयोः अलङ्कारधारणे नैपुणं चातुर्यं = कदाप्यधृताभरणयो-र्युवयोरपि केवलेन चित्रकर्मपरिचयेनैव समुचिताभरणविन्यासरूपं कौशलं जाने।
( उभे = द्वे अपि सख्यौ नाटयेन = अभिनयेन अलङ्कुरुतः = भूषयतः। ) तत्र पाद-रञ्जननाटनं तु कर्तरीमुखेन-आलक्तेन भवति, हंस्यास्येन च्यूतसन्देशेन कुसुमावचया-भिनयः क्रियते, ऊर्मिकापरिधापनं च क्रियते। तत्र कर्तरीमुखलक्षणं यथा—
आश्लिष्टा मध्यमे पृष्ठे संस्थिता तर्जनी यदा।
त्रिपताकस्य हस्तस्य तदा स्यात् कर्त्तरीमुखः॥
आलक्तकादिनः पादरञ्जने…………………।
हंसास्यलक्षणं तु—
'लग्नास्त्रेताग्निसंस्थानास्तर्जन्यङ्गुष्ठमध्यमाः।
प्रथम-- हे गौतम ! आओ, आओ स्नान कर जलाशय से बाहर तट पर आये हुए पिता जी से वृक्षों की सेवा बतावें।
दूसरा-- ठीक है ( दोनों बाहर जाते हैं। )
दोनों सखियाँ-- अरे हमने तो गहने पहने ही नहीं, चित्रों के परिचय से तुम्हारे अङ्गों में गहने धारण करायेंगी।
शकुन्तला-- तुम्हारी कुशलता और चतुरता मैं जानती हूँ। ( दोनों सहेलियाँ यथास्थान गहने पहराने का अभिनय करती हैं )