अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

१८६ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

( सर्वा विलोक्य विस्मिताः )

गौतमी—वच्छ णारअ। कुदो एदं [ वत्स नारद। कुत एतत् ]।
प्रथमः—तातकाश्यपप्रभावात्।
गौतमी—किं माणसी सिद्धिः [ किं मानसी सिद्धिः ]।
द्वितीयः—न खलु, श्रूयताम्, तत्रभवता वयमाज्ञप्ताः शकुन्तलाहेतोर्वनस्पतिभ्यः कुसुमान्याहरत इति। तत इदानीं—

क्षौमं केनचिदिन्दुपाण्डुतरुणा माङ्गल्यमाविष्कृतं
निष्ठ्यूतश्चरणोपभोगसुलभो लाक्षारसः केनचित्।
अन्येभ्यो वनदेवताकरतलैरापर्वभागोत्थितै-
र्दत्तान्याभरणानि तत्किसलयोद्भेदप्रतिद्वन्द्विभिः॥ ४॥

---

( सर्वाः = सकलाः उपस्थिताः तापस्यः विलोक्य = आलोक्य विस्मिताः = आश्चर्य-चकिता जाताः, आश्रमे कुतः खल्वेतेषां सम्भव इति सर्वासां विस्मयः )

गौतमी—वत्स नारद ! कुत एतत् = कस्मात् स्थानात् आसादितमेतत् सर्वम् अलङ्करणम् ?

प्रथमः—तातकाश्यपप्रभावात् = तातस्य = पितुः काश्यपस्य = महर्षेः कण्वस्य प्रभावात् = तपोबलात् तपस्या महिम्ना एतदलङ्कारजातमासादितमिति भावः।

गौतमी—किं मानसी सिद्धिः = मनःसङ्कल्पमात्रजन्या तादृशी अलौकिकयोगसिद्धिः ?

द्वितीयः—न खलु मानसीयोगसिद्धिः श्रूयतामाभरणप्राप्तिप्रकारः। तत्र भवता = पूज्येन कण्वेन शकुन्तलाहेतोः = शकुन्तलायाः प्रसाधनार्थं वनस्पतिभ्यः = वृक्षेभ्यः कुसुमानि = पुष्पाणि आहरत = यूयम् आनयत इति = इत्थं वयं ऋषिकुमारका आज्ञप्ताः = आदिष्टाः। ततः = तदनन्तरम्, इदानीं = अधुना अस्मासु कुसुमादानायोद्यतेषु सत्सु—क्षौममिति।

अन्वयः—केनचित् तरुणा इन्दुपाण्डु माङ्गल्यं क्षौमम् आविष्कृतम्, केनचित् ( च ) चरणोपभोगसुलभः लाक्षारसः निष्ठ्यूतः। अन्येभ्यः तत्किसलयोद्भेदप्रतिद्वन्द्विभिः आपर्वभागोत्थितैः वनदेवताकरतलैः आभरणानि दत्तानि।

मुनिकुमारकोपनीतान्याभरणानि विलोक्य कुत एतानि प्राप्तानीति गौतम्या पृष्टौ मुनिकुमारकौ कथयतः—क्षौमं केनचिदिति। केनचित् तरुणा = केनापि वृक्षेण इन्दु-

---

( उन दुर्लभ एवं बहुमूल्य रत्नजटित आभूषणों को देखकर सभी आश्चर्यचकित हो जाती हैं )

गौतमी—हे वत्स नारद ! ये आभूषण तुम्हें कहाँ से प्राप्त हुए ?
प्रथम मुनिकुमार—ये पिता कण्व के तपस्या के प्रभाव से ही प्राप्त हुए हैं।
गौतमी—क्या मानसी योगसिद्धि के प्रभाव से सब मिल गये हैं ?
दूसरा—नहीं, नहीं, पिता जी ने हमलोगों से कहा था कि तुम लोग जाकर आश्रम के वृक्षों से शकुन्तला के योग्य आभूषणों के लिए पुष्प आदि मांग लाओ, तब हम लोग वृक्षों के पास गये, तब—
किसी वृक्ष ने चन्द्रमा के समान पाण्डुरवर्ण माङ्गलिक रेशमी साड़ियाँ प्रकट की, किसी ने