अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 267, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ेंचतुर्थोऽङ्कः १८५
उभे--सहि उइदं ण दे मंगलकाले रोइदुं [ सखि उचितं न ते मङ्गलकाले रोदितुम् ] ( इत्यश्रूणि प्रमृज्य नाट्येन प्रसाधयतः )।
प्रियंवदा--आहरणोइदं रूवं अस्समसुलहेहिं पसाहणेहिं विप्पआरोअदि [ आभरणोचितं रूपमाश्रमसुलभैः प्रसाधनैर्विप्रकार्यते । ]
( प्रविश्योपायनहस्तौ )
ऋषिकुमारकौ--इदमलंकरणम् । अलंक्रीयतामत्रभवती ।
अधुना मे = मम कृते सखीमण्डनं = आलीविरचितं मण्डनम् = अलङ्करणम् दुर्लभं = दुष्प्राप्यं युवयोः अस्मत्पतिगृहवासासंभवात् इतः परं सखीकर्तृकं मण्डनं मे दुर्लभं भविष्यति ( इति = एवमुक्त्वा वाष्पं = अश्रु विसृजति = विरहचिन्तया दुःखेन त्यजति )।
उभे--सखि ! = आलि ! मङ्गलकाले = मङ्गलकाले रोदनानौचित्यमागमसिद्धम् । शुभकार्यक्षणे ते = तव कृते रोदितुं = रोदनं नोचितं = न समीचीनम् ( इति = एवमुक्त्वा अश्रूणि = नेत्रजलानि प्रमृज्य = प्रोञ्छ्य विशोध्य नाट्येन = अभिनयेन प्रसाधयतः = अलङ्कुरुतः ।
प्रियम्वदा--शकुन्तलां प्रसाधयन्तीं प्रियम्वदा तत्साधनानां तद्रूपाननुगुणं पश्यन्ती सविषादमाह--आभरणोचितं = अनर्घहारकेयूरादिकयोग्यं कनकभूषणाढ्यं रूपं = आकृतिः आश्रमसुलभैः = तपोवनसुलभैः, तपोवनलभ्यैः प्रसाधनैः = अङ्गरागादिभिः भूषाभिः विप्रकीर्यते = विकृतं क्रियते । नैतानि आभरणानि तवोचितानीति भावः । आश्रमे नगरोचितानां प्रसाधनानामभावाद् आश्रमवासिनां दारिद्र्यं पौरा लक्ष्यिष्यन्तीति खेदास्पदम् । एवं प्रियम्वदोक्तौ आभरणोचितं रूपमिति कथनेन आभरणसूचनात्तदानेत्रोः, आभरणहस्तयोः ऋषिकुमारयोः प्रवेशमाह-- (उपायनं = वृक्षादेरुपायनभूतं क्षौमादि उपहारः हस्ते = करे ययोः ते उपायनहस्तौ प्रविश्य = रङ्गभूमिमावागत्य ) ।
ऋषिकुमारकौ--इदं = एतत् अलङ्करणम् = भूषणसमूहः गृह्यतां तावत् अत्र भवती = श्रीमती शकुन्तला अलङ्क्रीयताम् = प्रसाध्यताम् ।
विशेष--इस प्रकार के अलंकरण तो प्रतिदिन प्राप्त हो जाते हैं। इसका उतना महत्त्व नहीं किन्तु अपने पति के घर चले जाने पर सखियों के हाथ से वह न प्राप्त हो सकेगा। इसलिए शकुन्तला ने उसे बहुत मानने की बात कही है।
दोनों सखियाँ--हे सखि ! इस मङ्गल समय = पतिगृह की शुभ यात्रा में तेरा रोना ठीक नहीं है। ( दोनों आँसू पोंछ कर उसके श्रृङ्गार करने का अभिनय करती हैं )
विशेष--शुभ समय में रोना अनिष्टकारक माना जाता है। इसलिए माङ्गलिक कार्यों के समय में अश्रुपात वर्जित है। अतः सखियों ने आँसू रोकने के निमित्त समझाया।
प्रियम्वदा--सखि शकुन्तले ! यह तुम्हारा रूपसौन्दर्य विविधरत्नों के आभूषणों के ही योग्य है। इस प्रकार आश्रमसुलभ फूलपत्तियों के श्रृंगार से तो यह तेरा सौन्दर्य उलटा बिगड़ता प्रतीत हो रहा है। वस्तुतः तेरे शरीर के योग्य गहने तो राज्योचित आभरण ही हो सकते हैं।
( रत्नजटित आभूषणों को हाथ में लिए हुए दो ऋषिकुमारों का प्रवेश )
दोनों ऋषिकुमार--लो, ये नाना प्रकार के रत्नों से जड़े हुए आभूषण हैं, इससे आयुष्मती शकुन्तला का श्रृंगार करो।