अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

१८४ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

**द्वितीया—**वच्छे ! वीरप्पसविणी होहि [ वत्से वीरप्रसविनी भव ] । **तृतीया—**वच्छे भत्तुणो बहुमदा होहि [ वत्से भर्तुर्बहुमता भव ] । ( इत्याशिषो दत्त्वा गौतमीवर्जं निष्क्रान्ताः ) सख्यौ—( उपसृत्य ) सहि सुहमज्जणं दे होदु [ सखि सुखमज्जनं ते भवतु ] । **शकुन्तला—**सागअं मे सहीणं । इदो णिसीदह । [ स्वागतं मे सख्योः । इतो निषीदतम् ] । उभे—( मङ्गलपात्राण्यादाय उपविश्य ) हला सज्जा होहि । जाव मङ्गलसमालंभणं विरएम [ हला सज्जा भव । यावन्मङ्गलसमालम्भनं विरचयावः ] । **शकुन्तला—**इदं पि बहु मंतव्वं । दुल्हहं दाणिं मे सहीमंडण भविस्सदि त्ति [ इदमपि बहु मन्तव्यम् । दुर्लभमिदानीं मे सखीमण्डनं भविष्यतीति ] ( इति बाष्पं विसृजति )

---

**द्वितीया—**अथ द्वितीया = अपरा तापसी आशिषं प्रयुङ्क्ते—वत्से !=हे पुत्रि ! वीरप्रसविनी = शूरपुत्रजननी भव, वीरं कुमारं जनयस्वेत्यर्थः । **तृतीया—**तृतीया तापसी आशीर्वादं प्रददाति—वत्से ! जाते ! भर्तुः स्वस्वामिना राजर्षेः दुष्यन्तस्य बहुमता–अति सम्मानिता, अभीष्टा भव । ( इति = एवं, आशिषो दत्वा = शुभाशंसनं कृत्वा गौतमीवर्जं = गौतमीं विहाय अन्या, तापस्यः निष्क्रान्ताः = रङ्गभूमितो निर्गताः ) **सख्यौ—**अनसूया प्रियम्वदा चोपसृत्य = उपस्थाय शकुन्तलां ब्रूतः–सखि ! ते सुम्मज्जनं भवतु = स्यात् सुस्नानं ते भवतु । इदं स्वागतसदृशं वचनम् । पतिगृहप्रस्थानाङ्ग-मिदं मज्जनमिति पतिगृहप्राप्तिफलेन अस्य शोभनत्वं भवत्वित्यभिप्रायः । **शकुन्तला—**सख्योरगमनेन सन्तुष्टा शकुन्तला आह—स्वागतं अभिनन्दनम् मे = मम सख्योः = आल्योः इतः = इह स्थाने निषीदतम् = उपविशतम् । उभे—( प्रियम्वदानसूये च उभे = द्वे अपि सख्यौ मङ्गलपात्राणि मङ्गलार्थं प्रस्तुतानि माजनानि मङ्गलसमालम्भनपात्राणि आदाय = गृहीत्वा उपविश्य = निषद्य ) हला = हे सखि ! सज्जा = प्रस्तुता प्रसाधनार्थमङ्गप्रत्यङ्गानां प्रसारणाकुञ्चनाभिमुखी भवेति यावत्, मङ्गलसमालम्भनं = मङ्गलार्थं समालम्भनं अलङ्करणं विरचयावः = विदध्मः । **शकुन्तला—**इदम् = एतत् अलङ्करणमपि बहु अधिकं मन्तव्यं ज्ञातव्यम् इदानीं =

---

**दूसरी—**बेटी ! वीर पुत्र उत्पन्न करने वाली हो । **तीसरी—**वत्से ! पति तुझे बहुत मान दे । ( इस प्रकार आशीर्वाद देकर गौतमी के अतिरिक्त सभी बाहर चली जाती हैं ) दोनों सखियाँ—( पास में जाकर ) हे शकुन्तले ! क्या तू स्नान कर चुकी ? **शकुन्तला—**आओ प्रियसखियों, आओ तुम्हारा स्वागत है, आओ यहाँ मेरे पास बैठ जाओ । दोनों सखियाँ— ( मङ्गलपात्र लेकर बैठे हुए ) हे सखि ! तू थोड़ा ठीक से सीधी होकर बैठ जा तो हम तेरे शरीर में अङ्गराग, मेंहदी, रोली आदि माङ्गलिक वस्तुएँ लगाकर तेरा समालम्भन = शृंगार कर दें । **शकुन्तला—**यह तुम्हारा आवश्यक समयोचित कार्य भी मुझे आज अति प्रिय प्रतीत हो रहा है, क्योंकि पुनः तुम्हारे हाथ से मेरा इस प्रकार का मण्डन मेरे लिए दुर्लभ ही हो जायेगा । ( आँसू टपपटाती है )