अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

चतुर्थोऽङ्कः १८३

अनसूया—सहि सहि गच्छम्ह [ सखि एहि गच्छावः ] ( इति परिक्रामतः ) ।
प्रियंवदा—( विलोक्य ) एसा सुज्जोदये एव्व सिहामज्जिदः पडिच्छिदणीवारहत्थाहिं सोत्थिवाअणिकाहिं तावसीहिं अहिणंदीअमाणा सउंदला चिट्ठइ । उवसप्पम्ह णं [ एषा सूर्योदये एव शिखामज्जिता प्रतिष्ठितनीवारहस्ताभिः स्वस्तिवाचनिकाभिस्तापसीभिरभिनन्द्यमाना शकुन्तला तिष्ठति । उपसर्पाव एनाम् ] । ( इत्युपसर्पंतः ) ।
( ततः प्रतिशति यथोद्दिष्टव्यापारासनस्था शकुन्तला )
तापसीनामन्यतमा—( शकुन्तलां प्रति ) जादे मत्तुणो बहुमाणसूअअं महादेईसद्दं लहेहि [ जाते भर्तुर्बहुमानसूचकं महादेवी-शब्दं लभस्व ] ।

---

अनसूया—सखि ! = आलि ! एहि = आगच्छ सह एव गच्छावः ( इति परिक्रामतः ) ।
प्रियंवदा—( विलोक्य ) शकुन्तलामालोक्य प्रियंवदा वदति—एषा = असौ, शकुन्तला सूर्योदये = सूर्यस्याविर्भावे प्रातःकाले एव शिखामज्जिता = शिरःस्नाता शिखामज्जनं स्नानं कारिता सधिरस्कं स्नातेत्यर्थः, अभ्यङ्गस्नानं कारितेति यावत् । प्रतिष्ठिताः = गृहीताः नीवाराः = मुन्यन्नं यैः एवं भूतो = हस्तो = करो यासां ताः ताभिः प्रतिष्ठितनीवारहस्ताभिः = गृहीतनीवाराख्यमङ्गलधान्याभिः स्वस्तिवाचनिकामिः स्वस्ति वाचनम् = आशीर्वादः पारम्पर्येण तदधिकारिणीभिः = मङ्गलशब्दोच्चारणचतुराभिः तापसीभिः = तपस्विंसुवासिनीभिः, अभिनन्द्यमाना = स्तूयमाना, आशीर्भिरनुगृह्यमाना दत्तोत्साहा शकुन्तला तिष्ठति = शकुन्तलाप्रयाणप्रसङ्गात् वृन्दबाहुल्येन दत्ता आशिषः सबहुमानमङ्गीकृत्य तिष्ठतीत्यर्थः । एनाम् = इमाम् उपसर्पावः = उपगच्छावः ( इति = ततः उपसर्पंतः = उपगच्छतः ) ।
( ततः = तदनन्तरं यथोद्दिष्टः = उपर्युक्तः व्यापारः = कार्यमस्याः सा यथोद्दिष्टव्यापारा आसनस्था = आसने उपविष्टा प्रविशति = रङ्गभूमौ दृश्यते )
तापसीनामन्यतमा—कापि सुवासिनी तापसी ( शकुन्तलां प्रति ) उद्दिश्य कथयति जाते ! = हे पुत्रि ! भर्तुः = पत्युः बहुमानसूचकं = बहु अधिकश्चासौ मानः = आदरश्चेति बहुमानः तस्य सूचकं प्रकाशकमिति बहुमानसुखसूचकं = अधिकसम्मानव्यञ्जकम्, महादेवी इति शब्दं महादेवीशब्दं = पट्टराज्ञीनामधेयम् प्रधानमहिषीविरुदम् लभस्व = प्राप्नुहि, भर्त्रा समादृता सती तस्य देवीषु श्रेष्ठा भवेत्यर्थः ।

---

अनसूया—हे सखि ! आओ चलें ( दोनों घूमती हैं ) ।
प्रियंवदा—( सामने देखकर ) यह देखो सामने, शकुन्तला सूर्योदय होते ही सिर से स्नानकर चोटी गुँथवाकर और नीवार के चावलों को हाथ में लिए स्वस्तिवाचन मङ्गलाचार आदि करने वाली एवं आशीर्वाद, शिक्षा आदि देने वालीं तापसी सौभाग्यवती स्त्रियों से अभिनन्दित की जाती हुई यहाँ बैठी है । आओ इसके पास चलें ( दोनों शकुन्तला के पास जाती हैं ) ।
( पूर्वोक्त प्रकार से मङ्गलाचार करनेवाली तापसियों से घिरी हुई तथा आसन पर विराजमान शकुन्तला का प्रवेश )
तापसियों में एक—( शकुन्तला के प्रति ) पुत्रि ! पति के दिये हुए अधिक आदर सूचक महारानी पद प्राप्त करो ।