अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

१८२ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

कालान्तरक्षमा निक्षिप्ता मया केसरमालिका । तदिमां हस्तसंनिहितां कुरु । यावदहमपि तस्यै मृगरोचनां तीर्थमृत्तिकां दूर्वाकिसलयानीति मङ्गलसमालम्भनानि विरचयामि ] । प्रियंवदा—तह करोअदु [ तथा क्रियताम् ] । ( अनसूया निष्क्रान्ता । प्रियंवदा नाट्येन सुमनसो गृह्णाति ) ( नेपथ्ये ) गोतमि आदिश्यन्तां शार्ङ्गरवशारद्वतमिश्राः शकुन्तलानयनाय । प्रियंवदा—( कर्णं दत्त्वा ) अनसूए तुवरसु एदे खु हत्थिणाउरगामिणो इसीओ सहावीअंति [ अनसूये त्वरस्व, एते खलु हस्तिनापुरगामिन ऋषय आकार्यन्ते ] । ( प्रविश्य समालम्भनहस्ता )

---

तन्मिमां = मया स्थापितां केसरमालिकाम्, हस्तसन्निहितां करोपस्थितां कुरु = विधेहि । आनयेत्यर्थः । यावत् = तत्रान्तरे अहमपि तस्यै=तदर्थं, शकुन्तलार्थं मृगगोरोचनां = गोरोचनाम् तीर्थमृत्तिकाम् = तीर्थप्रदेशसंभूतां लोहितां मनःशिलादिवत् वर्णकरणोपयुक्तां मृदम् दूर्वाकिसलयानि = उत्साद्यार्थं दूर्वाङ्कुरान् इति = एतद्रूपाणि मङ्गलसंमालम्भनानि = अङ्गरागादीनि मङ्गलालङ्काराणि विरचयामि = एकत्र करोमि ।

प्रियम्बदा—तथा क्रियताम् = तथा = उक्तप्रकारेण विधीयताम् ।

( अनसूया निष्क्रान्ता = निर्गता प्रियम्बदा नाट्येन = अभिनयेन सुमनसो गृह्णाति = पूर्वोक्तस्थलात् केसरमालामादत्ते )

(नेपथ्ये = जवनिकायाम्) ( इयं कण्वोक्तिः ) हे गौतमि ! शारङ्गरवः प्रधानशिष्यः शारङ्गरव-शारद्वतमिश्राः = श्रेष्ठः शारङ्गरवः, शारद्वतश्च, आदिश्यन्ताम् = नियुज्यताम्, आज्ञाप्यन्ताम्, शकुन्तलानयनाय = शकुन्तलाप्रयाणार्थम् अत्र मिश्रशब्दो बहुवचनं पूजायाञ्चास्ति ।

प्रियम्बदा—इमां कण्वोक्तिमाकर्ण्य प्रियम्वदा अनसूयां ब्रवीति ( कर्णं दत्वा ) सखि। अनसूये ! त्वरस्व=शीघ्रतां कुरु, एते=इमे समीपवर्तिनः खलु=निश्चयेन हस्तिनापुरगामिनः = हस्तिनापुरं प्रस्थातुं प्रस्तुताः ऋषयः = शारङ्गरवादयः आकार्यन्ते = तातेन आहूयन्ते ।

( समालम्भनहस्ता = समालम्भनम् अलङ्करणं हस्ते = करे यस्याः साः मङ्गलोपकरणहस्ता कथयति । अनसूया प्रविश्य = रङ्गभूमेरन्तरे आगत्य ) ।

---

पत्ते पर रख मेरे हाथ के समीप लाओ । तब तक मैं शकुन्तला के मङ्गलाचारों के निमित्त गोरोचन, तीर्थों की मिट्टी, दूब, पञ्चपल्लव तथा माङ्गलिक मेंहदी आदि चीजें इकट्ठी करके लाती हूँ ।

प्रियम्बदा—वैसा ही किया जाय ।

( अनसूया जाती है तथा प्रियम्बदा मौलसरी की माला तथा केसर को कमलिनी के पत्ते पर रखती है )

( नेपथ्य में ) अरी गौतमी, तू जाकर विद्वान् तथा कर्मठ शार्ङ्गरवमिश्र और शारद्वतमिश्र को मेरी आज्ञा सुना दे कि वत्सा शकुन्तला को पतिगृह पहुँचाने जाने के लिए तुम लोग शीघ्र ही तैयार हो जाओ ।

प्रियम्बदा—( कान देकर ) अनसूये, जल्दी कर जल्दी कर, देख शकुन्तला को हस्तिनापुर लें जाने वाले ऋषि लोग बुलाये जा रहे हैं ।

( दूर्वा, रोली, उबटन, अंगराग, मेंहदी, गोरोचन आदि माङ्गलिक वस्तुएँ हाथ में लिये हुए प्रवेश कर )