अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 274, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें१९२ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
गौतमी:-- भवअं वरो खु एसो ण आसिसा [ भगवन्, वरः खल्वेषः नाशिषः ] । कण्वः:-- वत्से ! इतः सद्योहुताग्नीन् प्रदक्षिणीकुरुष्व । ( सर्व परिक्रामन्ति ) । कण्वः:-- ( ऋक्छन्दसाऽऽशास्ते )
अमी वेदिं परितः क्लृप्तधिष्ण्याः समिद्धन्तः प्रान्तसंस्तीर्णदर्भाः । अपघ्नन्तो दुरितं हव्यगन्धैर्वैतानास्त्वां वह्नयः पावयन्तु ॥ ७ ॥
महर्षिः कण्वो ब्रूते वत्से ! यथा वृषपर्वणः पुत्री शर्मिष्ठा नहुषात्मजस्य राज्ञो ययातेः प्रधाना राजमहिषी चन्द्रवंशस्य विधातारं ययातिसिंहासनमासीनं पुत्रमजनयत् तथैव त्वमपि राजर्षेः दुष्यन्तस्य महादेवीषु प्रियतमा श्रेष्ठा सती भरतवंशस्य कर्त्तारं दुष्यन्त-सिंहासनाधिकारिणं चक्रवर्तिनं तनयं प्राप्नुहि । अत्रोपमालङ्कारः अनुष्टुव् वृत्तञ्च ॥ ६ ॥
गौतमो— भगवन् = हे ब्रह्मन् ! एषः = अयं खलु निश्चयेन वरः = वरदानम् नतु आशिषः = आशीर्वादादिवाचांसि । आशीस्तु अभीष्टस्य प्रार्थनं भवति किन्तु वरस्तु अभीष्ट-साधनसमर्थो विधिः इति उभयोर्भेदः । प्रस्थानसमये शकुन्तलाकृतवन्दनानन्तरं शिष्टाचारप्रयुक्ताऽप्येषा आशीः भवन्मुखनिर्गतत्वाद्धर एव प्रवृत्त इति भावः । तदुक्तमुत्तरराम-चरिते—ऋषीणां पुनराद्याना वाचमर्योऽनुधावति ।
कण्वः— कुलपतिः कण्वो हि शकुन्तलायाः कृते प्रयाणाङ्गं कर्त्तव्यमुपदिशति—वत्से = आयुष्मति ! इतः = अत्र देशे सद्योहुताद् = अस्मिन् एव क्षणे शास्त्रीयविधिना हव्येन सन्तर्पितान् अग्नीन् त्रेताग्नीन् प्रदक्षिणीकुरुष्व = परिक्रमस्व ।
( सर्वे = सकला जनाः परिक्रामन्ति = यज्ञाग्निं प्रदक्षिणीकुर्वन्ति )
कण्वः— ( ऋक्छन्दसा = ऋग्वेदच्छन्दोग्रथितेन वाक्येन आशास्ते = आशीर्वादान् ददाति ) । श्लोकात्मकं तद्वाक्यमाह—अमीति ।
अन्वयः— वेदिं परितः क्लृप्तधिष्ण्याः समिद्धन्तः प्रान्तसंस्तीर्णदर्भाः हव्यगन्धैः दुरितम् अपघ्नन्तः अमी वैतानाः वह्नयः त्वां पावयन्तु ।
सौत रहते हुए दोनों का विवाह प्रेमवश हुआ था, छोटी रानी होने पर भी दोनों के पुत्र चक्रवर्ती राजा हुए हैं। दोनों को पुत्रों से दो क्षत्रिय वंश चले हैं—ययाति के पुत्र पुरु से पौरववंश तथा दुष्यन्त के पुत्र भरत से भरतवंश ।
गौतमी— हे भगवन् ! यह तो वरदान है, आशीर्वाद नहीं ।
कण्व— वत्से ! इधर अग्निहोत्रशाला में स्थित अभी हवन की हुई ये तीनों अग्नि विराजमान हैं। इनकी तू प्रदक्षिणा कर ।
विशेष— कर्मकाण्ड की दृष्टि से अग्नि तीन प्रकार की है, एक गार्हपत्य अग्नि दूसरी आहवनीय अग्नि, और तीसरी दाक्षिणात्य अग्नि । इनमें गार्हपत्य अग्नि निरन्तर बनी रहती है, समय-समय पर आवश्यकतावश अन्य कुण्डों में लाई जाती है। इसी प्रकार तीन कुण्ड भी होते हैं गार्हपत्य, आहवनीय और दाक्षिणात्य ।
( सभी लोग अग्नि की परिक्रमा के लिए ले जाते हैं )
कण्व— ( ऋग्वेद के मन्त्र की छाया से विरचित पद्यबद्ध वाक्य से आशीर्वाद देते हैं ) वत्से !
वेदी के चारों ओर विराजमान समिधाओं से प्रज्वलित और जिनके चतुर्दिक कुश बिछे हुए हैं