अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

चतुर्थोऽङ्कः | २०३

शार्ङ्गरवः—भगवन् ओदकान्तं स्निग्धो जनोऽनुगन्तव्य इति श्रूयते। तदिदं सरस्तीरम् अत्र संदिश्य प्रतिगन्तुमर्हसि।

कण्वः—तेन हीमां क्षीरवृक्षच्छायामाश्रयामः।

---

अन्वयः—उत्पक्ष्मणोः नयनयोः उपरुद्धवृत्तिं वाष्पं स्थितया विहितानुबन्धं कुरु। अलक्षितनतोन्नतभूमिभागे अस्मिन् मार्गे ते पदानि विषमीभवन्ति।

यात्राकाले स्नेहानुबन्धमवलोक्य रुदत्याः शकुन्तलाया अश्रुमोचनं न केवलममङ्गलमेवापितु मार्गगमनविरोधीत्याशङ्क्य महर्षिः कण्वः तां रोदनात् निवर्तयितुं प्राह—उत्पक्ष्मणोरिति। उत् = ऊर्ध्वं पक्ष्मणी ययोः ते तयोः उत्पक्ष्मणोः = उद्गतनेत्ररोमयोः नयनयोः = नेत्रयोः उपरुद्धवृत्ति = उपरुद्धा = व्याहृता वृत्तिः = दर्शनव्यापारो येन तं उपरुद्धवृत्तिं = प्रतिहतदर्शनशक्तिं वाष्पं = अश्रुजलम् स्थिरतया धैर्येण विहितः = दूरीकृतः अनुबन्धः = पुनः पुनरुत्पत्तिर्यस्य स तं विहितानुबन्धं = निरुद्धाविच्छिन्नप्रसरणं कुरु, धैर्यमवलम्ब्य नेत्रजलं निवर्तयेति भावः। अलक्षितः = अनाकलित नतः = निम्नः= उन्नतः = उच्चश्च भूमिभागः = भूप्रदेशः यस्मिन् स तस्मिन् अलक्षितनतोन्नतभूमिभागे मार्गे = गन्तव्ये पथि ते = तव पदानि = चरणन्यासाः विषमीभवन्ति = स्खलन्ति, उच्चावचेषु निपतन्तीत्यर्थः !

अयंभावः—वत्से ! धैर्यमवलम्ब्य वाष्पं रोधय मार्गस्योच्चावचत्वात्ते पादौ इतस्ततः स्खलतः। अत आश्रमस्नेहवैकलव्यजन्यदुःखेन प्रसरन्तमश्रुप्रवाहमवरोधय येन गन्तव्यमार्गस्ते स्पष्टं दृश्येत।

अत्र परिकर-काव्यलिङ्गालङ्कारौ वसन्ततिलका वृत्तं च ॥ १४ ॥

शार्ङ्गरवः—शकुन्तलास्नेहवशतया तन्मार्गानुसारिणं महर्षिकण्वं तच्छिष्यः शार्ङ्गरवः तात्कालिकं कर्तव्यं स्मारयति—भगवन् ! = गुरुवर ! स्निग्धो जनः = स्नेहपालः आ उदकान्तामोदकान्तम् = उदकान्तपर्यन्तम् अनुगन्तव्यः = बन्धुभिः **अनुसरणीयः इति वृद्धैः श्रूयते। तत्=**तस्मादिदं सरस्तीरं = जलाशय तटम् अस्ति। अत्र = अस्मिन् स्थाने सन्दिश्य = वाचिकमादिश्य प्रतिगन्तुमर्हसि = भवान् आश्रमं प्रति निवर्तताम्।

कण्वः—शिष्योक्तिमनुमोदमानः कण्वमहर्षिः कथयति--तेन हि = तस्मात् भवदुक्तस्य सर्वथाकरणीयत्वात् इमां = पुरस्थितां क्षीरप्रधानो वृक्षः क्षीरवृक्षः तस्य छायायां = अनातपप्रदेशे आश्रयामः = शरणं कुर्मः।

---

हे वत्से ! उन्नत बरौनो से सुशोभित तेरे नेत्रों की दृष्टि शक्ति को रोकने वाले आंसुओं को धैर्य से तथा चित्त को स्थिर कर हटा क्योंकि ऊँचे-नीचे भू-भाग वाले मार्ग पर तेरे पैर लड़खड़ा रहे हैं। अतः रोना बन्द कर मार्ग में देखकर चल ॥ १४ ॥

शार्ङ्गरव—गुरु जी, परदेश जाते समय अपने स्नेही बन्धुजनों का जलाशयपर्यन्त ही अनुगमन करना चाहिए ऐसा सुना जाता है। अब सरोवर का तट आ गया है। अतः हमलोगों को आवश्यक सन्देश देकर आप आश्रम को लौट जायें।

विशेष—शास्त्रों में लिखा है कि जब अपना स्नेही बन्धुजन परदेश जाय तो उसको जलाशय तक ही पहुँचाना चाहिए। इसलिए शकुन्तला को सरोवर तक ही पहुँचाने के लिए कहा गया है।

कण्व—ठीक है, हमलोग इस दूध वाले वृक्ष की छाया में खड़े हो जायें।