भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 284, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 284
२०२अभिज्ञानशाकुन्तलम्

शकुन्तला— वच्छ किं सहवासपरिच्चाइणिं मं अणुसरसि अचिरप्पसूदाए जणणीए विणा वड्ढिदो एव्व। दाणिं वि मए विरहिदं तुमं तादो चिंतइस्सिदि। णिवत्तेहि दाव [ वत्स किं सहवासपरित्यागिनीं मामनुसरसि अचिरप्रसूतया जनन्या विना वर्धित एव। इदानीमपि मया विरहितं त्वां तातश्चिन्तयिष्यति। निवर्तस्व तावत् ]।

( इति रुदती प्रस्थिता )

कण्वः—

उत्पक्ष्मणोर्नयनयोरुपरुद्धवृत्तिं बाष्पं कुरु स्थिरतया ^१विहतानुबन्धम्।
अस्मिन्नलक्षितनतोन्नतभूमिभागे मार्गे पदानि खलु ते विषमीभवन्ति ॥ १४॥

परिवर्द्धितकः = वर्द्धित एव वर्द्धितकः = पालितः श्यामाकस्य = मुन्यन्नस्य वीराक्स्य मुष्टिभिः = मुष्टिपरिमितैः श्यामाकैः परिवर्द्धितक इति श्यामाकमुष्टिपरिवर्द्धितकः, स्वयमत्तुमसमर्थस्य श्यामाकान् मुष्टौ गृहीत्वा तन्मुखेऽर्पित्वा वर्द्धित इत्यर्थः। कृत्रिमः पुत्रः पुत्रकृतकः = कृत्रिमपुत्रः पुत्रस्थानीयः मृगः = मृगशावकः ते = तव पदवीं = पन्थानं ,न जहाति = त्यजति।

अयम्भावः— दयार्द्रहृदया त्वया दर्भाङ्कुरमक्षणक्षतमुखस्य यस्य मृगशावकस्य मखाभ्यन्तरे इङ्गुदीतैलं निक्षिप्य व्रणः शोषितः स्वयमत्तुमसमर्थस्य तन्मुखे मुष्टिपरिमितं श्यामकं प्रक्षिप्य पुत्रवत्पालितश्च सोऽयं मृगशिशुः त्वद्विरहदुखितः ते वसनं न त्यजति, क्षणं लालयित्वा एवमाश्वसयस्व

अत्र स्वभावोक्तिः काव्यलिङ्गञ्चालङ्कारो वसन्ततिलकाछन्दश्च ॥ १३ ॥

शकुन्तला— स्नेहपरवशा शकुन्तला तमौरसपुत्रवत् लालयन्तो सेविषादमाह—वत्स ! किं = किमर्थम् सहवासपरित्यागिनीं = तवाश्रमवासिनं च सहवासं विहाय पतिगेहं गच्छन्तीं माम् अनुसरसि = अनुगच्छसि, वृथैव किं स्नेहबन्धनमनुबध्नासि। अचिरप्रसूतोपरतया— अचिरं प्रसूता उपरता चेति अचिरप्रसूतोपरता तया अचिरप्रसूतोपरतया = त्वां प्रसूता चिरादेव मृतया = जनन्या = मात्रा विना वर्धितः— यथावत् परिपोषित एवासि। इदानीं = मद्वियोगकाले मया विरहितं यद्विपुत्रं त्वां = भवन्तम् ततः = पिता कण्वः चिन्तयिष्यति = पालयिष्यति तावत् त्वं निवर्तस्व = परावर्तस्व = आश्रमपदं गच्छ। अतस्तव निवर्तनमेव श्रेयः नेतः परं गन्तव्यमिति भावः।

( इति = एवमुक्त्वा रुदती = विलपन्ती प्रस्थिता प्रचलिता )

कण्वः— शकुन्तलारोदनं न केवलममङ्गलमेव प्रत्युत् मार्गगमनावरोधीत्युत्प्रेक्ष्य महर्षिः कण्वः कथयति —उत्पक्ष्मणोरिति।


शकुन्तला— हे वत्स ! तुम लोगों के सहवास सुख को छोड़कर जाने वाली मेरे साथ तू क्यों इस प्रकार प्रेम प्रदर्शित कर रहा है? मेरे साथ क्यों आ रहा है ? तुझे जन्म देकर तेरी माता के तत्काल मर जाने पर तेरी माता के अभाव में जिस तरह मैंने माता की तरह तेरा आज तक पालन-पोषण किया है तथा इतना बड़ा किया है, उसी प्रकार मेरे अभाव में तेरा पालन-पोषण पिताजी करते रहेंगे, अब तू लौट जा, मेरे साथ मत चल।

( यह कहकर रोती हुई शकुन्तला प्रस्थान करती है )

कण्व— पुत्रि ! तू रो मत, धैर्य धारण कर और चित्त को स्थिर कर इस रास्ते को देखो।

पाठा०—१. शिथिलानुबन्धम्।