अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

२०४ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

( सर्वे परिक्रम्य स्थिताः )

कण्वः—( आत्मगतम् ) किं नु खलु तत्रभवतो दुष्यन्तस्य युक्तरूपमस्माभिः संदेष्टव्यम् । ( इति चिन्तयति ) ।

शकुन्तला—( जनान्तिकम् ) हला पेक्ख णलिणीपत्तंतरिदं वि सहअरं अदेखंती आउरा चक्कवाई आरडदि दुक्करं अहं करोमि त्ति तक्केमि [ हला पश्य । नलिनी-पत्रान्तरितमपि सहचरमपश्यन्त्यातुरा चक्रवाक्या रौति दुष्करमहं करोमीति तर्कयामि । ]

**अनसूया—**सहि मा एव्वं मंतेहि । [ सखि मैवं मन्त्रय । ]

एषा वि पिएण विणा गमेइ रअणिं विसाअदीहअरं ।
गरुअं वि विरहदुक्खं आसाबंधो सहावेदि ॥ १५ ॥

( सर्वे = सकलाः परिक्रम्य = परिभ्रम्य स्थिताः = उपविष्टाः )

**कण्वः—**महर्षिः कण्वः दुष्यन्ताय सन्देष्टव्यमर्थं मनसि विमृशन्नाह—किं नु खलु तत्रभवतः = आदरणीयस्य दुष्यन्तस्य = राजर्षेः दुष्यन्तस्य युक्तरूपं = प्रशस्तं युक्तं योग्यतमं **अस्माभिः-**मया कण्वेन सन्देष्टव्यं = सन्देशरूपेण प्रेषणीयम् ( इति = एवं चिन्तयति विचारयति ) **इदमस्य तात्पर्यम्-**हि राजर्षिः ममानुपस्थितौ मृगयाव्याजेनेदं धर्मारण्यं प्रविश्य मुग्धामेनां शकुन्तलां प्रलोभ्य गान्धर्वविधिना विवाह्य गृहं गतः, अन्तःसत्वामेनां धर्मपत्नीं न स्मरति = नापि कञ्चननेतारं जनं प्रेषयति । तत्र राजकार्याधिक्यं वनवासिनो मे लाघवमूलकमौदासीन्यं वा हेतुः । तस्मान्मया मुनिजनोचितकर्त्तव्योपदेशप्रदानमुचितमिति विमृशति ।

**शकुन्तला—**सरसस्तीरे समुपस्थिता शकुन्तला सहचरखिन्नां कामपि चक्रवाकीं विलोकयन्ती स्वभर्तृविरहदुःखमाकलयित्वा स्वप्रियसखीमाह—हला हे सखि ! पश्य = वीक्षस्व, नलिनीपत्रेण = कमलिनीदलेन अन्तरितं = व्यवहितं, न तु दूरदेशं गतमिति नलिनीपत्रान्तरितम् अपि सहचरं = प्रियम अपश्यन्ती = अनवलोकयन्ती आतुरा = विह्वला चक्रवाकी = चक्रवाकवधूः आरोति = क्रन्दति, क्रोशति इति = एवं चिन्तयित्वा अहं दुष्करं = कठोरं करोमि = आचरामि इति = एवं **तर्कयामि-**जाने । अहं पुनः दूरवर्तिनि प्रिये यद् जीवामि तन्मे कठिनं हृदयमिति भावः ।

**अनसूया—**चक्रवाकवधूहदर्शनसन्धुक्षितं शकुन्तलाया विरहदुःखमुपपत्त्या शमयन्ती अनसूया प्राह—हे सखि ! शकुन्तले एवं = इत्थं मा मन्त्रय = न कथय, एवं न वक्तव्यं, सुकरमेव त्वया क्रियते इति भावः । सखि ! एवं मन्त्रय—

---

( सभी क्षीरी वृक्ष की छाया में खड़े होते हैं )

कण्व—( मन ही मन ) मैं माननीय राजा दुष्यन्त को उनके अनुरूप क्या सन्देश दूँ। ( विचार करते हैं )

शकुन्तला—( अलग से ) सखि अनसूये ! देखो तो, कमलिनी के पत्तों की ओट में छिपे हुए अपने सहचर चक्रवाक को नहीं देखकर भी यह चक्रवाकी आतुर हो बोल रही है । अपने प्रिय के वियोग में मैं भी जो जी रही हूँ यह मैं अति कठिन कार्य कर रही हूँ ।

**अनसूया—**हे सखि ! ऐसा मत सोचें, क्योंकि—