भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 287, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 287

चतुर्थोऽङ्कः

[ एषापि प्रियेण विना गमयति रजनीं विषाददीर्घतराम् ।
गुर्वपि विरहदुःखमाशाबन्धः साहयति ॥ ]

कण्वः—शार्ङ्गरव इति त्वया मद्वचनात्स राजा शकुन्तलां पुरस्कृत्य वक्तव्यः ।
शार्ङ्गरवः—आज्ञापयतु भवान् ।


अन्वयः—एषा अपि प्रियेण विना विषाददीर्घतराम् रजनीम् गमयति । आशाबन्धः गुरु अपि विरहदुःखं साहयति ।

पत्रे विरहितमपि प्रियमपश्यन्तीं दुःखितां चक्रवाकवधूं विलोक्य दुःखितां शकुन्तलां सान्त्वयन्ती अनसूया प्राह—एषेति । एषापि = चक्रवाकवधूरपि प्रियं विना क्षणमपि मात्रं न तिष्ठन्ती, तद्विरहमसहमाना प्रियेण = सहचरेण चक्रवाकेन विना विरहिता विषाददीर्घतराम् = विषादेन = प्रियविरहजन्यदुःखेन दीर्घतरां = दीर्घत्वेनानुमितां रजनीं रागिणो जना अस्यामिति रजनी तां रजनीं = रात्रिम् गमयति = यापयति । आशाबन्धः= आशा = कदापि सम्बन्धो भवेदिति सम्भावना एव बन्धः = बन्धनमिति आशाबन्धः = सङ्गमाशातन्तुः गुरु अपि = दुर्वहमपि विरहदुःखं = विरहपीडाम् साहयति सहनयोग्यं करोति । त्वयापि मर्तृप्राप्तिपर्यन्तमेव दुःखं सोढव्यमिति भावः ।

अयं भावः—सखि शकुन्तले ! मैवं वक्तुमुचितम्, एषा वराकी चक्रवाकवधूः प्रत्यहं प्रियविरहिता निशां गमयत्येव, पुनः प्रियसंगमो भविष्यतीत्याशया सा जीवति न म्रियते, यथेयं प्रातःकाले पत्या पुनर्मिलति तथैव त्वमपि पत्या दुष्यन्तेन मिलिष्यसि । अतो मर्तृमिलनाशया तावदिदं विरहदुःखं सोढव्यमेव । अत्रान्तरन्यासोऽलङ्कारः गाथाछन्दश्च ॥ १५ ॥

कण्वः—अथ शकुन्तलाविषये दुष्यन्तेन क्रियमाणा या उपेक्षाया निवृत्त्यर्थं तद्योग्यता-विचारपूर्वकं तस्याः स्वीकारं सन्दिशन्राह कुलपतिः—शार्ङ्गरव ! त्वया सावधानतया श्रोतव्यं, यतो मम शिष्येषु त्वमेवासि योग्यतमो भाषणकुशलः । इति त्वया, न त्वन्येन शकुन्तलां पुरस्कृत्य = अग्रतः कृत्वा शकुन्तलाविषये तामुद्दिश्य मद्वचसा = मम वचनात् सः = प्रक्रान्तो राजा दुष्यन्तः वक्तव्यः = सन्देष्टव्यः ।

शार्ङ्गरवःभवान् = कुलगुरु आज्ञापयतु = आदिशतु सावधानोऽस्मि ।


चक्रवाकी तो अपने प्रिय के बिना उसके वियोग में भी विषाद और शोक से अधिक लम्बी होने वाली रात को केवल भावी पति मिलन की आशा से बिता देती है, क्योंकि गुरुतर दुःसह विरह के दुःख को भी आशातन्तु ही सहन करा देता है। इसलिए हे सखि ! तू भी मिलने की आशा से इस विरह के काल को बिता दे, घबड़ा मत । शीघ्र ही तेरा भी तेरे पति के साथ मिलन होगा। उस विरहिणी की चकवी के समान तुम्हारा भी दुःख दूर हो जायेगा ॥ १५ ॥

विशेष—कवि प्रसिद्धि के अनुसार चकवा-चकवी पक्षी प्रायः जलाशयों के तट पर रहते हैं और वे दोनों स्त्री पुरुष दिन भर तो एक साथ ही रहते हैं, किन्तु रात में दोनों का विरह हो जाता है । चकवी इस तट पर आती है तो चकवा उस तट पर चला जाता है, इसी प्रकार चकवा इस तट पर आता है तो चकवी उस तट पर चली जाती है । रात भर वे इसी प्रकार विरह में बिताते हैं पुनः सुबह होने पर वे पूर्ववत् मिलकर साथ-साथ प्रेम से रहते हैं । यह उनका नैसर्गिक नियम है।

कण्व—शार्ङ्गरव शकुन्तला को सामने कर राजा दुष्यन्त से मेरा यह सन्देश कहना ।
शार्ङ्गरव—हाँ, आप कहें मैं सावधान हूँ, राजा को क्या कहूँ ।

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित) · पृष्ठ 287, कुल 540 में से · BharatKosha