अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 290, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें२०८ अभिज्ञानशाकुन्तलम्
कण्वः—सा त्वमितः पतिकुलं प्राप्य—
शुश्रूषस्व गुरून् कुरु प्रियसखीवृत्तिं सपत्नीजने भर्तुर्विप्रकृतापि रोषणतया मा स्म प्रतीपं गमः। भूयिष्ठं भव दक्षिणा परिजने १भाग्येध्वनुत्सेकिनी यान्त्येवं गृहिणीपदं युवतयो वामाः कुलस्याधयः ॥ १७ ॥
कण्वः—सा आश्रमाचारमात्रज्ञा त्वम् इतः मत्सकाशात् = अस्मात् पितृकुलात् धर्मारण्याच्च पतिकुलं = स्वामिवंशं प्राप्य = आसाद्य पतिकुलेऽनुष्ठेयान्याह—शुश्रूषस्वेति ।
अन्वयः—गुरून् शुश्रूषष्व, सपत्नीजने प्रियसखीवृत्तिं कुरु, विप्रकृतापि रोषणतया भर्तुः, समीपं मास्म गमः, परिजने भूयिष्ठं दक्षिणा भव, भाग्येषु अनुत्सेकिनी ( भव ) एवं युवतयः गृहिणीपदं यान्ति, वामाः (तु) कुलस्य आधयः भवन्ति।
पतिगृहे वर्तनप्रकारमुपदिशन् महर्षिः कण्वः शकुन्तलामुपदिशति—शुश्रूषस्वेति । गुरून् = पत्युर्गुरुभूतान् श्वश्रू श्वसुरादीन् शुश्रूषस्व स्वयममन्दिता सती तेषां पादसेवनादिरूपां परिचर्यां कुर्वित्यर्थः। गुरोः शुश्रूषाया लोकद्वयकल्याणकरत्वेन प्रतिपादनात्। तथा चोक्तं—
‘भर्तृशुश्रूषणं स्त्रीणां परो धर्मो ह्यमायया । तद्बन्धूनां च कल्याणि ! प्रजानां चानुपोषणम् ॥’
समानः पतिर्यासां ताः सपत्न्यः ता एव जनः सपत्नीजनस्तस्मिन् सपत्नीजने पत्या परिणीताः परिपोष्यमाणाश्च स्त्रियः सपत्न्यः ततस्नूहे प्रियसखीवृत्तिं प्रियसखो=स्नेहबहुमानविश्वासपात्रभूता वयस्या तद्वृत्तिं = तत्सुल्यं व्यवहारं कुरु = विधेहि सपत्नीषु प्रियसखीव वाङ्मनःकार्यैर्निर्व्याजं प्रवृत्तिं विधेहीत्यर्थः । विप्रकृतापि = अपमानिताऽपि मतंरि पररमणीरमणादिना स्वापमानं कुर्वत्यपि रोषणतया = क्रोधोद्भवया ईर्ष्याया पत्युः = भर्तुः प्रतीपं = प्रातिकूल्यं विरुद्धं मा स्म गम, किन्तु अनुकूलैव भव, परिजने = सेवकवर्गे भूयिष्ठं = नितरां प्रकामं दक्षिणा = अभीष्टसम्पादिना अनुकूला भव, परिजना यथा त्वयि अनुरागिणः सन्तः त्वदाज्ञावशवर्तिनो भवेयुस्तथा तेषु दाक्षिण्यं प्रकाशयेत्यर्थः । भाग्येषु =
कण्व— बेटी, तुम यहां से ससुराल पहुँच कर— ( १ ) सास, ससुर आदि अपने बड़ों की सेवा करना ( २ ) अपनी सौतों से अपनी प्रिय-सखियों के समान व्यवहार करना ( ३ ) पति द्वारा किसी समय किसी कारणवश तिरस्कृत होने पर भी क्रोध के वश में होकर अप्रसन्न न होना और विपरीत आचरण नहीं करना ( ४ ) अपने नौकर, चाकर या पति के बन्धु-बान्धवों के प्रति सदा उदार रहना ( ५ ) राज्योचित सुख-भोगों, को पाकर भी कभी अभिमान न करना। इस प्रकार व्यवहार करने से स्त्रियां गृहस्वामिनी बन जाती हैं और इसके विरुद्ध चलने वाली स्त्रियाँ कुल के लिए विपरीत और मानसी पीड़ा देने वाली होती हैं ॥ १७ ॥
विशेष— चतुर्थ अङ्क के उत्तम चार श्लोकों में यह चतुर्थ श्लोक जिसमें कि उत्तम उपदेश है। ऊपर निर्दिष्ट कर्तव्यों के पालन करने से ससुराल में गई हुई अभिमान रहित बहुएँ सम्मानित होकर स्वयं तो सुखी रहती ही हैं, परिवार को भी निरन्तर सुखी रखती हैं। इसके विपरीत उलटा आचरण
१. भोगेष्वनुत्सेकनी।