अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 293, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ेंचतुर्थोऽङ्कः | २११
कण्वः—वत्से किमेवं कातरासि।
अभिजनवतो भर्तुः श्लाघ्ये स्थिता गृहिणीपदे
विभवगुरुभिः ^१कृत्यैस्तस्य प्रतिक्षणमाकुला।
तनयमचिरात् प्राचीवार्कं प्रसूय च पावनं
मम विरहजां न त्वं वत्से शुचं गणयिष्यसि ॥ १८ ॥
कण्वः—स्वजनवियोगेन कातरीभूतां धर्मदुहितरं शकुन्तलां महर्षिः = कण्व आश्वासयति—वत्से ! = जाते ! किमेवं कातराऽसि = कथमेवं विह्वला भवसि क्लैब्यमिदानीं नोचितम् धैर्यं धारय।
अन्वयः—वत्से ! त्वम् अभिजनवतः भर्तुः श्लाघ्ये गृहिणीपदे स्थिता (सती) विभवगुरुभिः तस्य कृत्यैः प्रतिक्षणं आकुला (सती) प्राची अर्कमिव पावनं तनयं अचिराद् प्रसूय मम विरहजं शुचं न गणयिष्यसि ।
आत्मनोऽङ्गात् परिभ्रश्य जीवनधारणे सन्दिहानां धर्मसुतां शकुन्तलामभिकातरामालोक्य भर्तृगेहवैभवप्रदर्शनप्रलोभनैः समाश्वासयन् महर्षिः कण्वः कथयति—अभिजनवत इति। वत्से ! त्वं अभिजनवतः—प्रसिद्धकुलसम्भूतस्य महाकुलीनस्य प्रशस्तबहुजनवतः भर्तुः = पत्युः दुष्यन्तस्य श्लाघ्ये = सर्वोत्कृष्टे प्रशंसनीये प्रधाने गृहिणीपदे = महादेवीपदे गृहस्वामिनीस्थाने स्थिता = वर्तमाना लब्धप्रतिष्ठा सती विभवगुरुभिः-विभवैः सकलापेक्षितद्रव्यादि-समृद्धिभिः गुरुणि महान्ति कृत्यानि तैः विभवगुरुभिः = सम्पत्तिमहनीयैः तस्य = भर्तुः कृत्यैः = यज्ञदान-होमादिभिः कर्मभिः प्रतिक्षणम् = प्रतिपलम् अहर्निशम् आकुला = व्याकुला, स्वगृहकार्यप्रत्यवेक्षणविह्वला सती अचिरात् = शीघ्रमेव समर्थत्वात् प्राची = पूर्वािदक् अर्कं = सूर्यमिव पावयतीति पावनः तं पावनं = पवित्रकीर्तिं चक्रवर्तिनं तनयं = पुत्रं प्रसूय = जनयित्वा, उत्पाद्य मम = पितुः विरहजां = मद्विरहोत्थाम् शुचं = शोकव्यथाम् त्वं न गणयिष्यसि = न ज्ञास्यसि मम वियोगः शोकस्तेन भविष्यति ।
अयं भावः—वत्से ! शकुन्तले ! अलं, कातरा मा भव त्वं महाकुलीनस्य स्वामिनो दुष्यन्तस्य गृहस्वामिनीपदे स्थिता प्रत्यहं प्रतिफलं यज्ञदानहवनादिभिः शुभकृत्यैः व्यस्त-
कण्व—बेटी शकुन्तले ! तू इस प्रकार कातर क्यों होती है ? घबड़ाने की बात नहीं, देख, तू ऊंचे कुल में उत्पन्न अपने पति से सम्मानित गृहस्वामिनी पद पर आरूढ होकर धन-सम्पत्ति और राजवैभव के अनुकूल अपने पति के नानाविध गृहकार्यों में प्रतिक्षण व्यग्र रहती हुई जैसे पूर्व दिशा पवित्र भगवान् भास्कर = सूर्य को जन्म देती है वैसे ही तेजस्वी सर्वगुणसम्पन्न पुत्ररत्न को प्रसव करके मेरे विरह से उत्पन्न हुए शोक को तू बिलकुल भूल जायेगी ॥ १८ ॥
विशेष—महर्षि कण्व ने अपने वियोग दुःख से विह्वल शकुन्तला को सान्त्वना देते हुए आशीर्वाद दिया कि तू तेजस्वी चक्रवर्ती पुत्र को शीघ्र उत्पन्न करेगी । कुलीन व्यक्ति स्वजनों से अच्छा व्यवहार करता है, सताता नहीं, क्योंकि उसे अपने उत्तम कुल का ध्यान रहता है । देख, तुम्हारे पति राजा दुष्यन्त महाकुलीन हैं, तुम्हें गृहिणी का पद मिलेगा, अधिक ऐश्वर्य प्राप्त होगा, सूर्य के समान तेजस्वी पुत्र को पाकर उसके लालन-पालन में व्यस्त रहने से तुम्हें पितृ-वियोग का दुःख नहीं सतावेगा । यह स्वाभाविक है कि धनियों के यहाँ कार्य की अधिकता होती है । धर्मराज युधिष्ठिर के राजसूय महायज्ञ के अवसर पर याज्ञसेनी द्रौपदी की व्यस्तता का वर्णन महाभारत में दर्शनीय है ।
पाठ०—१. कृत्यैरहस्य ।