अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

११२	अभिज्ञानशाकुन्तलम्

शकुन्तला—( पितुः पादयोः पतित्वा ) तात ! वन्दामि । [ पितस्त्वां वन्दे ! ]
**कण्वः—**यदिच्छामि ते तदस्तु ।
शकुन्तला—( सख्यावुपैत्य ) हला दुवे वि मं समं एव्व परिस्सजह । [ हला द्वे अपि मां सममेव परिष्वजेयाम् । ]
सख्यौ—( तथा कृत्वा ) सहि जइ णाम सो राजा पच्चहिण्णाणमंथरो भवे तदो से इमं अत्तणामहेअअंकिअं अंगुलीअअं दंसेहि । [ सखि यदि नाम स राजा प्रत्यभिज्ञानमन्थरो भवेत्ततस्तस्येदमात्मनामधेयाङ्कितमङ्गुलीयकं दर्शय । ]

---

तया मां सखीजनं च स्मर्तुमवसरमेव न लप्स्यसे । पूर्वांदिक् जगत्पावनमादित्यमिव त्वमपि जगद्विलक्षणतेजस्विनं पवित्रयशस्कं चक्रवर्तिनं सम्राजं तनयं जनयित्वाऽस्माकं मोदमुत्पादय मा च गण्याश्रमवासिनां विरहजं किञ्चिदपि दुःखम् । अत्रोपमा-समुच्चय-काव्यलिङ्गाऽलङ्कारा हरिणी छन्दश्च ॥ १८ ॥

शकुन्तला—( पितुः = तातस्य महर्षेः कण्वस्य पादयोः = चरणयोः पतति नमति )
कण्वः— भवति ! श्रेयसः प्रलोभनेन शकुन्तलाया विरहजन्यां व्यथां शिथिलीकृत्य पतिगृहगमनमनुजानन् कथयति—ते = तव कृते यत् = अभिमतफल लाभादिकमिच्छामि = वाञ्छामि तत् पर्वम् अस्तु = फलतु ।
शकुन्तला—( सख्यौ अनसूयां प्रियम्वदां च उपेत्य = तयोः समीपमुपस्थाय ) हे सख्यौ ! द्वे = उभे अपि सममेव = युगपदेव मां परिष्वजेथाम् = आलिङ्गतम् ।
**सख्यौ—अथावसरं प्राप्य—**महर्षेः दुर्वाससः शापमाशङ्क्य तन्मोक्षोपायमुपदिशतः प्रियम्वदानसूया च ( तथा = शकुन्तलावचनानुसारेण कृत्वा = विधाय युगपदेन आलिङ्ग्य ) यदि = चेत् नाम सः = राजर्षिः दुष्यन्तः प्रत्यभिज्ञानमन्थरः = प्रत्यभिज्ञाने = तव परिचये त्वद्दर्शने सा इयं शकुन्तलेति ज्ञाने मन्थरः = शिथिलः इति प्रत्यभिज्ञानमन्थरः = झटिति एतादृशज्ञानरहितो भवेत् = स्यात् ततः = तदा तस्य = तं प्रति इदं = दर्शितम् आत्मनः = तस्य दुष्यन्तस्य नामधेयाङ्कितं = उत्कीर्णाभिधानम् अङ्गुलीयकम् दर्शय । यदि स राजा त्वां ममेयं भार्येति न परिचिनुयात्तदा त्वया एतदङ्गुलीयकं तस्मै प्रदर्शनीयमित्याशयः ।
सखिभ्यामनेन वाक्येन गूढो दुर्वाससः शापरूपोर्थः तत्परिणामात्मनाऽवबोधितः तन्नों-

---

अतः महर्षि कण्व का कहना है कि शकुन्तले ! तेरे को घर के बड़े-बड़े कार्यों से, पति की सेवा से, पुत्र के लालन-पालन आदि से क्षणभर की छुट्टी नहीं मिलेगी, तू मुझे शीघ्र भूल जायेगी । अतः तू मत घबड़ा ।

शकुन्तला—( पिता महर्षि कण्व के पैरों पर गिरकर प्रणाम करके ) हे पिताजी, मैं आपको प्रणाम करती हूँ ।
**कण्व—**पुत्रि ! तेरे लिए जो मैं चाहता हूँ, वह हो । अर्थात् तू सम्राट् की महिषी हो और चक्रवर्ती पुत्र की माता बनो ।
शकुन्तला—( दोनों सखियों के पास जाकर ) सखियों ! आओ, तुम दोनों एक ही साथ मेरी छाती से लग जाओ ।
दोनों सखियाँ—( एक साथ शकुन्तला की छाती से लिपटकर ) हे सखी ! यदि वह