अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

२१६ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

गच्छ शिवास्ते पन्थानः सन्तु । ( निष्क्रान्ता शकुन्तला सहयायिनश्च ) ।
सख्यौ--( शकुन्तलां विलोक्य ) हद्धी हद्धी । अन्तलिहिदा सउंदला वणराइए [ हा धिक् । हा धिक् । अन्तर्हिता शकुन्तला वनराज्या । ]
कण्वः--( सनिःश्वासम् ) अनसूये गतवती वां सहधर्मचारिणो । निगृह्य शोकमनुगच्छतं मां प्रस्थितम् ।
उभे--ताद सउंदलाविरहिदं सुण्णं विअ तवोवणं कहं पविसावो । [ तात शकुन्तलाविरहितं शून्यमिव तपोवनं प्रविशावः । ]
कण्वः--स्नेहप्रवृत्तिरेवंदर्शिनी । ( सविमर्शं परिक्रम्य ) हन्त भोः ! शकुन्तलां पतिकुलं, विसृज्य लब्धमिदानीं स्वास्थ्यम् । कुतः—

---

अर्थात्--त्वया प्रत्यहं पर्णशालायाः प्रवेशप्रतिहारे भूतबलिरूपेण विकीर्णानां नीवाराणां जलसम्पर्के संजातानङ्कुरितान् अवलोकयतो मम त्वद्विरहजन्या शांकः कथं शान्तिमेष्यति । अत्रानुप्रास काव्यालिङ्ग-परिकरा अलङ्कारा आर्याछन्दश्च ॥ २० ॥

ततः शकुन्तलाया गमनमनुमन्यमानो महर्षिः कण्व आशिषं प्रयुङ्क्ते गच्छ = व्रज, पतिकुलं व्रज = याहि, ते=तव पन्थानः=मार्गाः शिवाः=मङ्गलमयाः कल्याणप्रदाः, सन्तु=भवन्तु । ( शकुन्तला सहयायिनः = अनुगन्तारश्च निष्क्रान्ताः रङ्कभूमितः बहिर्निर्गताः )

सख्यौ—शकुन्तलाया अदर्शने विरहवेदनापीडिते प्रियम्वदानसूये सनिर्वेदमाहतुः--हा धिक् ! हा धिक् ! प्रियसखी शकुन्तला वनराज्या = वनपङ्क्त्या अन्तर्हिता = गोपायिता व्यवहिता चक्षुगोचरमतिक्रान्ता ।

कण्वः—शकुन्तला स्नेहपरवशत्या महर्षिः कण्वोऽपि सखेदं तदेवानुवदति—( सनिःश्वासम् = निश्वासपूर्वकम् ) हे अनसूये ! वां = युवयोः तवं प्रियम्वदायाश्च सहधर्मचारिणी सखी मदनुशासनेन युवाभ्यां सह चरितधर्मा । गतवती = गता, शोकं = विरहवेदनाम् निगृह्य = अवरुध्य वशीकृत्य प्रस्थितं = प्रयातं मां = तातम् अनुगच्छतम् = अनुसरतम् मत्पृष्ठे भूत्वा आश्रमं प्रति मया सहैव युवाभ्यां समागच्छतमित्यर्थः ।

उभे—ते शकुन्तलाविरहितयोरात्मनोः तपोवनप्रवेशस्याशक्यतां प्रतिपादयन्त्यां आहतुः—तात ! = हे पितः ! शकुन्तलया विरहितं शकुन्तलाविरहितं = शकुन्तलाशून्यं प्रियसख्या शकुन्तलाया अभावेन शोभारहितं शून्यमुदासीनं तपोवनम् = आश्रमम् कथं = केन प्रकारेण प्रविशावः = अन्तर्गच्छावः ।

---

अच्छा, हे पुत्रि ! अब तू जा, तेरे ये मार्ग कल्याणकारी व सुखप्रद हों । ( शकुन्तला के साथ गौतमी, शार्ङ्गरव एवं शारद्वत जाते हैं )

दोनों सखियाँ=-( शकुन्तला को देखकर ) हाय, हाय, अरण्य-पंक्ति से शकुन्तला ओट में हो गई । अब वह हमारी आँखों से ओझल हो गई ।

कण्व-( निःश्वास लेकर ) हे अनसूये ! हे प्रियम्वदे ! साथ धर्म का आचरण करने वाली तुम दोनों की सखी तो अब पतिगृह को चली गई । अब शोक रोककर तुम दोनों मेरे पीछे आओ, आश्रम को चलें ।

दोनों सखियाँ-हे तात ! शकुन्तला के बिना यह तपोवन तो अब शून्य-सा मालूम हो रहा है, हम लोग कैसे प्रवेश करें ।