अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

चतुर्थोऽङ्कः २१७

अर्थो हि कन्या परकीय एव तामद्य संप्रेष्य परिग्रहीतुः ।
जातो ममायं विशदः प्रकामं प्रत्यर्पितन्यास इवान्तरात्मा ॥ २१ ॥

( इति निष्क्रान्ताः सर्वे )
इति चतुर्थोऽङ्कः ।

---

कण्वः— सख्योरुक्तौ शून्यत्वप्रतिपत्तिहेतुं प्रदर्शयन् महर्षिः कण्व अवरहितस्नेहस्य = प्रेम्णः प्रवृत्तिः = प्रवाहः इति स्नेहप्रवृत्तिः = स्नेहानुबन्धः, एवं द्रष्टुं शीलं यस्याः सा एवं दर्शिनी = इत्थं विचारा तपोवनस्य शून्यत्वमासिका शकुन्तलायां युवयोः स्नेहातिशयात् तद्विरहे तपोवनमिदं शून्यमिव मासते इति भावः । ( सविमर्शं-विमर्शन = चिन्तया सह सविमर्शं परिक्रम्य = मण्डलाकारमुटजाङ्गुणे परिभ्रम्य सविमर्शमभिनीय ) आबाल्यात् पालितायाः शकुन्तलायाः पतिगृहे प्रेषणेनात्मनः कृतकृत्यतामनुभवन् महर्षिः ससन्तोषं वदति—हन्त भोः ! अहो ! शकुन्तलां = स्वधर्मपुत्रीम् पतिकुलं = दुष्यन्तसमीपं, विसृज्य = संप्रेष्य इदानीम् = अधुना स्वास्थ्यं = निश्चिन्तत्वेन प्रकृतिस्थत्वं प्रकृतावस्थानम् मनो-निवृत्तिः सुखम् लब्धं = प्राप्तम् । तदेव विवृणन्नाह—अर्थो हि—

अन्वयः— हि कन्या परकीय एवार्थः तामद्य परिग्रहीतुः संप्रेष्य अयं मम अन्तरात्मा प्रत्यर्पितन्यास इव प्रकामं विशदः जातः ।

अथ केनापि विश्वस्तेन पुंसा स्वान्तिके न्यासीकृतं धनं भूयः स्थापकाय प्रत्यर्पणे हृदये वैशद्यमिवाद्यात्मीयमपि कस्यारत्नरूपं धनमुद्वोढुः समीपे संप्रेष्य ममान्तरात्मा नितरां प्रसन्ने जात इति कथयति महर्षिः कण्व कन्येति । हि = निश्चये कन्या = स्वकीयापि दुहिता परकीया एव, परस्यायं परकीयः परसम्बन्धी एव अर्थः = धनम् उत्पत्त्यनन्तरमेव कन्या-रूपोऽर्थः परकीयत्वेनैव ज्ञातः । अतः तां = कन्याम् अद्य = इदानीम् परिग्रहीतुः—परिणे-तुर्वरस्य राजर्षेः दुष्यन्तस्य पार्श्वे संप्रेष्य = प्रस्थाय अयम् = एषः मम=मुनेः अन्तरात्मा=आभ्यन्तर मनः प्रत्यर्पितः = स्थापकाय प्रदत्तः न्यासः = पूर्वविश्वासेन स्थापितः द्रव्यादि-रूपः निक्षेपः येन स प्रत्यर्पितन्यास इव=यथा प्रकामं = अत्यधिकम् विशदः = चिन्तात्याग-मनेन निर्मलः जातः = अभूत् । अत्रोपमा-काव्यलिङ्गोत्प्रेक्षालङ्काराः छन्दश्चोपजाति-रस्ति ॥ २१ ॥

कण्व— स्नेह के कारण से ही तुम्हें ऐसा मालूम पड़ता है ( विचार करते हुए चल कर ) अहा, शकुन्तला को अपने पति के घर भेजकर मैंने आज स्वास्थ्य प्राप्त किया। अर्थात् मुझे चित्त को शान्ति मिली, क्योंकि—

कन्यारूपी धन तो दूसरे ( पति ) का ही है। आज उसको उसके पाणिग्रहीता पति के पास भेजकर मैं उसी प्रकार प्रसन्नचित्त तथा चिन्तामुक्त ( निश्चिन्त ) हो गया हूँ जिस प्रकार बहुत दिनों से अपने पास रखे हुए दूसरे की धरोहर को उसके स्वामी को वापस सौंपकर मनुष्य प्रसन्न तथा चिन्ता मुक्त हो जाता है ॥ २१ ॥

( सभी रंगमंच से बाहर चले जाते हैं )
॥ चतुर्थ अङ्क समाप्त ॥

---

पाठा०— १. तामेवं-।