पञ्चमोऽङ्कः

( ततः प्रविशत्यासनस्थो राजा विदूषकश्च )

विदूषकः--( कर्णं दत्त्वा ) भो वअस्स संगीदसालंत्तरे अवधाणं देहि। कल-विसुद्धाए गोदीये सरसजोओ सुणीअदि। जाणे तत्तहोदी हंसवदिआ वण्ण-परिअअं करेदि त्ति। [ भो वयस्य संगीतशालान्तरेऽवधानं देहि। कलविशुद्धायागीतेः स्वरसंयोगः श्रूयते। जाने तत्रभवती हंसपदिका वर्णपरिचयं करोतीति। ]

---

पूर्वस्मिन् चतुर्थेऽङ्के शकुन्तलायाः पतिगृहप्रयाणस्य प्रकारः प्रदर्शितः। अत्र पञ्च-मेऽङ्के च शेषभूतमिति वृत्तं वर्णयिष्यते।

( चतुर्थस्याङ्कस्यान्ते दुष्यन्तस्य तन्नर्मसचिवस्य विदूषकस्य चावसरोचितं प्रवेशमाह— ततः = तदनन्तरम् आसनस्थः = सिंहासनस्थः राजा = दुष्यन्तः विदूषकः = माधव्यश्च प्रविशति = रङ्गभूमा आविर्भवति । )

महर्षेदुर्वाससः शापेन विस्मृतशकुन्तलाविषयः राजधान्यां हस्तिनापुरे यथावत् राजकार्याणि कुर्वाणो विश्रान्त्यवसरे राजा दुष्यन्तः सङ्गीतशालायां प्रवृत्तं गीतमाकर्ण्य सहोपपविष्टेन माधव्येन तथाविधं गीतमाकर्णयितुमनुरुध्यते—भो वयस्य !

विदूषकः—अये माधव्य ! ‘नृत्यं गीतं च वाद्यं च त्रयं सङ्गीतमुच्यते ।’ तदर्था शाला सङ्गीतशाला तस्या अभ्यन्तरे मध्ये संगीतशालाभ्यन्तरे = गानवाद्यादिगृहाभ्यन्तरे अव-धानं = ध्यानं देहि = मनोयोगपूर्वकं सावधानमाकर्णय । कला = मधुरास्फुटध्वनियुक्ता विशुद्धा = शङ्कितभीतादिदोषरहिता, ग्रामरागजनिका चेति कलविशुद्धा तस्याः कल-विशुद्धायाः निर्दोषाया गीतेः = गानस्य स्वराणां = षड्जादीनां संयोगः = यथालक्षणं सम्बन्धः = गीतिसम्बन्धीस्वरालापः श्रूयते = आकर्ण्यते । सङ्गीतभेदो यथा—

‘गीतयः पञ्च शुद्धाख्या भिन्ना गौडा निवेसरा । साधारणी विशुद्धा स्याद्वक्रैललितैः स्वरैः ॥’

जाने = प्रतीयते तत्रभवती आदरणीया हंसपदिका = काचित्प्रधाननर्तिका देवीष्वेका वा वर्णपरिचयं करोति = स्थाप्यारोह्यावरोह्यात्मकगानक्रियाभ्यासं कुरुते । तथा हि भरतः ।

‘या देवविषया गीतिर्देववाणिस्तु सा भवेत् । मनुष्यविषया सैव वर्णनाम्ना प्रकाशते ॥ गानक्रियोच्यते वर्णः सः चतुर्धा निरूपितः । स्थाप्यारोह्यावरोही च सञ्चारी…………॥’

---

( इसके बाद सिंहासन पर विराजमान राजा और विदूषक का प्रवेश )

विदूषक—( कान लगाकर ) हे मित्र ! संगीतशाला = संगीतभवन की ओर जरा ध्यान दो मधुर और अस्फुट ध्वनिवाले शुद्ध संगीत का स्वरसंयोग = स्वरालाप सुनाई पड़ता है । मालूम पड़ता है कि आदरणीया महारानी हंसपदिका गाना = सरगम सीख रही हैं ।