अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

२२०	अभिज्ञानशाकुन्तलम्

राजा— अहो रागपरिवाहिनी गीतिः।
विदूषकः— किं दाव गीदीए अवगओ अक्खरत्थो। [किं तावद् गीतेः अवगतो-ऽक्षरार्थः]।
राजा— (स्मितं कृत्वा) सकृत्कृतप्रणयोऽयं जनः। तस्या देवीवसुमतीमन्तरेण मदुपालम्भमवगतोऽस्मि। सखे माढव्य! मद्वचनादुच्यतां हंसपदिकानिपुणमुपा-लब्धोऽस्मीति।
विदूषकः— जं भवं आणवेदि। (उत्थाय) भो वअस्स गहीदस्स ताए परकी-एहिं हत्थेहिं सिहंडए ताडीअमाणस्स अच्छराए वीदराअस्स विअ णत्थि दाणि

कर इव स्नेहातिशयां महादेवीं वसुमतीं गाढं परिचुम्ब्य कथमेनां विस्मृतवानसि। सद्य एवैनां सम्भावय। मधुव्रते मधुकरः कार्मुकेऽपि प्रंकीर्तितः।' इति विश्वः। पताकास्थानकम् इदमाक्षेपनामकम् अङ्गं च। तदुक्तं धनञ्जयेन दशरूपके—

'गर्भबीजसमुद्भेद्यादाक्षेपः परिकीर्तितः।'

अत्राप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः, अपरवक्त्रं च छन्दः॥ १॥

राजा— हंसपदिकया गीयमानस्य गानस्य प्रशंसां कुर्वन् राजा = ब्रवीति—अहो! = आश्चर्यम्। रागपरिवाहिनी—रञ्जनं रागः तस्य परिवाहः = निष्पन्दः सोऽस्ति यस्यां सा रागपरिवाहिनी गीतिः = गानम्।

विदूषकः— पृच्छति राजानम्? किं तावत् = साकल्येन गीतेः = गानस्य अथ रागाणां = स्वरावष्टम्भनभूतानामर्थः = निगूढोऽभिसन्धिरित्यक्षरार्थः, बाह्यार्थस्तु मादृशेनाप्यवगन्तुं सुशकः गूढोऽर्थः किं भवता ज्ञातः इति प्रश्नः।

राजा— (स्मितं कृत्वा = ईषद्विहस्य) मया ज्ञातं रहस्यार्थं त्वन्निबन्धनेन कथया-मीति मन्दहासः। रहस्यार्थं कथयति—सकृत् = एकवारं कृतः = विहितः प्रणयः = रति-क्रीडापरिचयः यस्मिन् स सकृत्कृतप्रणयः अयं जनः = अहमित्यक्षरार्थः। तस्याः हंस-पदिकायाः देवीवसुमतीं = महादेवीं वसुमतीं = अन्तरेण = प्रति मदुपालम्भम् = मत्सबन्ध-मुपालम्भम् अवगतः = ज्ञातवान् अस्मि = अहम्। सखे माढव्य! = वयस्य माढव्य! मद्वचनात् = मम सन्देशात् हंसपदिक! उच्यताम् = कथ्यताम् निपुणं = सुष्ठु मधुकर-व्याजेन कृतत्वात् शत्रुर्यम् उपालब्धः = उपालम्भनगोचरीकृतः अस्मि।

विदूषकः— यद् भवान् आज्ञापयति (उत्थाय) भो वयस्य! = हे मित्र! भवदा-ज्ञया तया करणे औचित्यानौचित्यचिन्ता मम नास्ति यथाज्ञासामहमनुतिष्ठामि। तया =

---

राजा— रागिनियों से युक्त या अनुराग से भरा हुआ यह गान बड़ा ही मधुर है। अर्थात् यह गान मधुर अनुराग प्रवाहित कर रहा है।

विदूषक— हे वयस्य! क्या, आपने इस गान के अर्थ पर भी ध्यान दिया है?

राजा—(हँसकर) हमने कभी इससे अनुराग किया था, जिसे हम अब भूल गये हैं? यही इन अक्षरों का अर्थ है। अब हम इस हंसपदिका से दूर रहते हैं। इसीलिए भ्रमर के ब्याज से हमको उलाहना दिया गया है। अतः हे मित्र माढव्य! (मधुपुरी = मथुरा के चौबे जी) तुम मेरी ओर से जाकर रानी हंसपदिका से कहो कि वाह, तुमने तो हमें खूब उलाहना दिया?

विदूषक— आपकी जैसी आज्ञा (उठाकर) परन्तु हे मित्र! जैसे अप्सरा के द्वारा पकड़े गये