अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 303, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ेंपञ्चमोऽङ्कः २२१
मे मोक्खो । [ यद्भवानाज्ञापयति । भो वयस्य गृहीतस्य तया परकीयेर्हस्तैः शिखण्डके ताड्यमानस्याप्सरसा वीतरागस्येव नास्तीदानीं मे मोक्षः ]
राजा—गच्छ नागरिकवृत्त्या ^१संज्ञापयेनाम् ।
विदूषकः—का गई । [ का गतिः । ] ( इति निष्क्रान्तः । )
हंसपदिकया परकीयैर्हस्तैः दासीहस्तैः शिखण्डके = शिखायां काकपक्षे गृहीत्वा स्वस्थानीकृतस्य ताड्यमानस्य मम अप्सरसा = देवाङ्गनया गृहीतस्य वीतरागस्य निस्पृहस्य तपस्विनः इव यथा मे = मम विदूषकस्य तदानीमधुना मोक्षः = मुक्तिः नास्ति ।
अयं भावः—यथा इन्द्रनिर्देशेन देवकार्यं सम्पादयितुं कयाचिदप्सरसा हावभावनृत्यगीतादि-द्वारा स्ववशीकृतस्य कस्यचित् निस्पृहस्य तपस्विनः स्वस्थानच्युतेः पुनः मोक्षः = अपवर्गो न भवति तथैव भवद्दर्शनं सम्पादयितुं हंसपदिकया शिखां गृहीत्वा दासीद्वारा ताड्यमानस्य मम तत्सकाशात् मुक्तिः=मोचनं न भवेत् । अतस्तत्र भवदागमनमावश्यकम् । यदि भवान् नागच्छेत् तदा मदुपरि महत् सङ्कटं समापतेदिति भावः ।
राजा—तत्रोपायमुपदिशति—नागरिकवृत्त्या = नागरिकस्य = अग्राम्यस्य विदग्धस्य वृत्त्या = व्यवहारेण, वैदग्ध्येन एनां = हंसपदिकां संज्ञापय = सूचय, कथय यथा सा अन्यापदेशेन मामुपलभते तथा त्वमपि सहजां ग्रामीणवृत्तिं परित्यज्य मत्सचिव्यसमुचितां नागरिकवैदग्धीमाश्रित्य सापदेशं भङ्ग्या तामुपालमस्व । एवं कृते त्वं तया परिभूतो न भविष्यसीत्यर्थः ।
विदूषकः—का गतिः ? = कः उपायः ? त्वदादेशोल्लङ्घने त्वदेकावलम्बस्य मम न कोऽप्यवलम्बः स्यात् । अतो गमिष्यामि यद्वा नागरिकवैदग्धीमजानतो बुद्धिहीनस्य मम अस्मिन् कर्मणि कोऽभ्युपायस्तथापि केवलं भवदादेशानुसारमेव गच्छामीत्यर्थः ( इति = एवं कथयित्वा निष्क्रान्तः = रङ्गभूमितो बहिर्गतः ) ।
वीतराग तपस्वी की मुक्ति नहीं होती उसी प्रकार दासियों के हाथों पकड़े गये केशपाश वाले मेरी मुक्ति नहीं है । अर्थात् हंसपदिका मेरी खूब खबर लेगी, अपनी यह विपत्ति आपने मेरे शिर पर डाल दी ।
विशेष—यहाँ माढव्य नामक विदूषक का कहना है कि जिस प्रकार रागरहित तपस्वी को अप्सरा नहीं छोड़ती, उसको वह तपोभ्रष्ट कर देती है, उसी प्रकार यह हंसपदिका भी मुझे नहीं छोड़ेगी, अपनी दासियों से मेरे शिर के बाल पकड़वा कर मेरी खूब दुर्गति बनायेगी, यह सोचकर कि इसी ने मुझसे राजा को विरक्त कर दिया है । बड़े-बड़े ऋषि-महर्षियों को अप्सरायें तपोभ्रष्ट कर ही देती हैं । जैसे वीतराग, त्यक्तगृह वनवासी मुनि के पीछे कोई अप्सरा = दिव्य स्त्री लग जाय तो उसकी समाधि को भंगकर उसके मोक्षमार्ग में बाधा उपस्थित कर ही देती है—अर्थात्—जब कोई दिव्य अप्सरा किसी वीतराग तपस्वी को किसी प्रकार फँसा लेती है तब उस बेचारे तपस्वी की मुक्ति दुर्लभ हो जाती है, वह भ्रष्ट होकर अपने वास्तविक लक्ष्य से च्युत हो जाता है । हे राजन् ! प्रेमरस से शून्य मेरे पीछे भी आपने हंसपदिका रूपी चुड़ैल की आफत लगा दी है, जिससे मेरा बचना कठिन है ।
राजा—जाओ, नागरिक वृत्ति = अपनी चतुराई से शिष्टतापूर्वक उसे सन्देश सुनाना, ग्रामीण की तरह नहीं ।
विदूषक—तो क्या उपाय है, जाना ही पड़ेगा ( जाता है ) ।
पाठ०—१. शान्तयैनाम् ।