अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

२२२ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्

राजा—( आत्मगतम् ) किं नु खलु गीतार्थमाकर्ण्येष्टजनविरहादृतेऽपि बलवदुत्कण्ठितोऽस्मि। अथवा—

रम्याणि वीक्ष्य मधुरांश्च निशम्य शब्दान्
पर्युत्सुकीभवति यत्सुखितोऽपि जन्तुः।
तच्चेतसा स्मरति नूनमबोधपूर्वं
भावस्थिराणि जननान्तरसौहृदानि॥२॥
( इति पर्याकुलस्तिष्ठति )

---

**राजा—**दुर्वाससः शापेनागतशङ्कुलास्मीति जन्मान्तरानुभूतमिवात्यन्तस्फुटं तद्रागम् आत्मगतं भावयन् राजा उत्कण्ठाहेतुं विमृशति—किन्नु खलु गीतार्थमाकर्ण्य = गानार्थं निशम्य इष्टजनविरहात् = प्रियव्यक्तिवियोगात् ऋते = विनापि बलवत् = अत्यधिकम् उत्कण्ठितः = व्यग्रः अस्मि। अथवा = यद्वा—अयमेव वा हेतुर्भवितुं शक्य इत्याह—रम्याणीति ।

**अन्वयः—**जन्तुः सुखितोऽपि रम्याणि वीक्ष्य मधुरान् शब्दान् निशम्य न पर्युत्सुकीभवति ( इति ) यत् तत् भावस्थिराणि जननान्तरसौहृदानि चेतसा अबोधपूर्वं नूनं स्मरति ।

राज्ञा हंसपदिकया नीयमानं सोपालम्भं गीतमाकर्ण्य तदर्थभावनया समुत्कण्ठितो राजा दुष्यन्तः स्वमनसि विचारयति—रम्याणीति । जन्तुः=सर्वोऽपि प्राणी सुखितोऽपि = प्रियजनसान्निध्येन सन्तोषमनुभवन्नपि रम्याणि = मनोहराणि चन्द्र-चन्दन-प्रमदादीनि वस्तूनि वीक्ष्य = प्रसङ्गादवलोक्य मधुरान् = श्रवणसुभगान् शब्दान् = भ्रमरझङ्कार-कोकिलालापगीतादिशब्दान् निशम्य = श्रवणविषयीकृत्य च पर्युत्सुकीभवति = उत्कण्ठते, इति यत् = सुखितस्यापि जन्तोः सुन्दररूपदर्शनं-मधुरशब्दश्रवणमात्रेण पर्युत्सुखीभवनं तत् = तस्मात् कारणात् पर्युत्सुकीभवनात् भावस्थिराणि = भावनात्मकतया मनसि लीनानि जननान्तरसौहृदानि पूर्वैषु जन्मसु अनुभूतानि प्रियजनसम्बन्धिविशेषान् चेतसा = चित्तेन अबोधः = ईषद्वोधः = तत्पूर्वः तत्पूर्वकम् = विशेषज्ञानाभावपूर्वं नूनं = ध्रुवं निश्चयेन स्मरति = मनसि भावयति।

अर्थात् प्रियजनसमीपे सुखेन निवसन्अपि प्राणी चन्द्रचन्दनोद्यानानि निरीक्ष्य श्रवणसुभगं गीतध्वनिं च निशम्य यत् सद्यः समुत्कण्ठते भवति तत्र वासनारूपेण जन्मान्तरानुभूतं सौहार्दमेव कारणं भवति नान्यत्। अत्राप्रस्तुतप्रशंसाऽनुमानविभावना-काव्यलिङ्गालङ्कारा वसन्ततिलकाछन्दश्च ॥ २ ॥

( इति = एवम् उक्त्वा पर्याकुलः = व्यग्रः सन् तिष्ठति = स्थितः )

---

राजा—( मन ही मन ) इस प्रकार हंसपदिका के विरहसूचक गीत को सुनकर किसी अपने इष्ट जन के वियोग के बिना भी मैं क्यों अत्यन्त उत्कण्ठित-सा हो रहा हूँ अथवा रमणीय वस्तुओं को देखकर श्रवण मधुर शब्दों को सुनकर सुखीजन भी कभी-कभी उत्कण्ठित-सा हो जाता है। इससे सिद्ध होता है कि वह मनुष्य बिना जाने हुए भी वासना रूप से अत्यन्त सुदृढ़ जन्मान्तरीय सौहार्द का ही स्मरण करता है ॥ २ ॥

( यह कहकर आकुल हो बैठ जाते हैं )