अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

२२४ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

भोः कामं धर्मकार्यमनतिपात्यं देवस्य । तथापीदानीमेव धर्मासनादुत्थिताय पुनरुपरोधकारि कण्वशिष्यागमनमस्मै नोत्सहे निवेदितुम् । अथवाऽविश्रमोऽयं लोकतन्त्राधिकारः ! कुतः—

भानुःसकृद्युक्ततुरङ्ग एव रात्रिन्दिवं गन्धवहः प्रयाति । शेषः सदैवाहितभूमिभारः षष्ठांशवृत्तेरपि धर्म एषः ॥ ४ ॥

धारिता सैव तदानीं केवलमाचार इत्येव, न तु तस्याः कश्चनोपयोग इति गृहीता वेत्रयष्टिरेव, बहुतित्ये = बहुसंख्ये काले = समये गते = अतीते सति प्रस्थानविप्लवगते प्रस्थाने = गमनाारम्भे विक्लवाः = विवक्षा गतिः = पादविन्यासो यस्य स तस्य तथाविधस्य मम-अवलम्बनं = अवष्टम्भ एवार्थः = प्रयोजनं यस्याः सा अवलम्बनार्था = शरीरावलम्बनप्रयोजना जाता = सम्पन्ना । साम्प्रतं वेत्रयष्टिसाहाय्यमन्तरा नाहं पदात्पदमपि चलितुं शक्नोमि । पूर्वं तारुण्यावस्थायां महाराजस्यान्तःपुरे कञ्चुकिनोऽयमाचार इत्येवं मत्वा गृहीता इदानीं तु आचारः शरीरावष्टम्भनं चेत्युभयथा मया यष्टिर्गृह्यते इति तात्पर्यम् । अत्राप्रस्तुतप्रशंसा·विभावना छेक-वृत्ति-श्रुत्यनुप्रासालङ्काराः वसन्ततिलकं वृत्तं च ॥ ३ ॥

एवं स्वकीयामवस्थां परामृशन् कञ्चुकी आत्मना कर्तव्यमनुसन्दधान आह—भोः = अहो, कामं = मन्ये देवस्य धर्मकार्यं = कर्तव्यकर्म, धर्म्यारण्यात्समागतानां महर्षिः कण्वस्य शिष्याणामभ्यर्थनादिकम्, अनतिपात्यम् = अनतिक्रमणीयम्, कालक्षेपानर्हम्, सद्यो निवेदितुं योग्यमिति यावत्, तथापि इदानीमेव धर्मासनात्-व्यवहारासनात् उत्थिताय = उत्थाय विश्रान्ताय पुनः = भूयः उपरोधकारि = विघ्नजनकम् कण्वशिष्यागमनं = कण्वान्तेवासिनामुपस्थितिं अस्मै = अमुस्मै राज्ञे दुष्यन्ताय निवेदितुं = कथयितुं नोत्सहे = न कामये । पुनर्विमृश्याह अथवा = अयं विकल्पः, यतो हि अयं = एषः लोकतन्त्राधिकारः लोकस्य = प्रजाजनस्य तन्त्रं = योगक्षेमं तस्याधिकारः = अनुष्ठानम् यद्वा लोके = भुवने तन्त्राधिकारः = प्रधानाधिकारः, अथवा लोकतन्त्रः = लोकाधीनः, पराधीनः अधिकारः प्रजापालनाधिकारः प्रजानुरोधेनैव सम्पादयितुं शक्यः इति लोकतन्त्राधिकारः अविश्रमः- न विद्यते विश्रमो यस्मिन् स अविश्रमः = विश्रान्तिरहितः । तस्मात् कण्वशिष्यागमनमिदानीमेवं निवेदनीयमिति भावः । कुतः यतो हि—उक्तमर्थं साधयति—भानुरिति ।

अन्वयः— भानुः सकृद् युक्ततुरङ्ग एव, गन्धवहः रात्रिंदिवं प्रयाति, शेषः सदैवाहितभूमिभारः षष्ठांशवृत्तेरपि एष धर्मः ।

था, किन्तु अब शक्तिहीन होने से वह मुझे सहारा देती है। कञ्चुकी का छड़ी लेना अनिवार्य कार्य है। यह धार्मिक सत्यवक्ता, शुद्धचरित्र एवं विद्वान् होता है। वृद्धावस्था में लड़खड़ाने के कारण तो हाथ में छड़ी रखना अत्यावश्यक है, फिर भी अन्तःपुर की रक्षा में नियुक्त कञ्चुकी को नियमानुसार छड़ी लेना पड़ता है।

यद्यपि यह बात सत्य है कि धर्म-कार्यों में महाराज को कभी विलम्ब नहीं करना चाहिए, फिर भी मुझे शङ्का हो रही है कि महाराज अभी धर्मासन से उठकर विश्राम के लिए आये हुए हैं उनसे महर्षि कण्व के आने का सूचना दे देने से उनके विश्राम में विघ्न ही पड़ेगा। अथवा भुवन के इस प्रधान अधिकार में राजाओं को आराम नहीं है, क्योंकि देखो—

भगवान् भास्कर के रथ में उनके घोड़े सदा जुते ही रहते हैं, एक बार जब वे रथ में जुते तब से बराबर चक्कर ही काटते रहे हैं। वायु भी दिन-रात बहता ही रहता है, वह भी कभी विश्रमा