भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 308, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 308

२२६ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

यावन्नियोगमनुतिष्ठामि । (परिक्रम्यावलोक्य च) एष देवः ।

प्रजाः प्रजाः स्वा इव तन्त्रयित्वा निषेवतेऽशान्तमना विविक्तम् ।
यूथानि संचार्य रविप्रतप्तः शीतं दिवा स्थानमिव द्विपेन्द्रः ॥ ५ ॥

यावत् = प्रथमं नियोगं = कर्तव्यं कण्वशिष्यागमननियोगम् अनुतिष्ठामि = करोमि (परिक्रम्य = मण्डलाकारं भ्रमित्वा, अवलोक्य = दृष्ट्वा च) एषः = समक्षम् देवः = महाराजा दुष्यन्तः ।

अथ राजानमवलोक्य तस्य तात्कालिकोमवस्थां वर्णयन् कञ्चुकी कथयति—एष देवः प्रजाः प्रजाः स्वा इवेति ।

अन्वयः—एष देवः स्वाः प्रजाः इव प्रजा तन्त्रयित्वा अशान्तमना द्विपेन्द्रः दिवा यूथानि संचारं रविप्रतप्तः सन् शीतं स्थानमिव विविक्तं निषेवते ।

महर्षेः कण्वस्य शिष्यादीनामागमनं निवेदयितमुपस्थितः कञ्चुकी धर्मासनादुत्थाय रहसि विश्रामं कुर्वतो राज्ञो दुष्यन्तस्य तात्कालिकीमवस्थां वर्णयति—प्रजाः प्रजा इति । एष देवः = अयमस्माकं महाराजो दुष्यन्तः स्वाः = स्वकीयाः प्रजाः = अपत्यानि इव प्रजाः = स्वीयप्रजाजनान् तन्त्रयित्वा = संव्यवहार्य, स्वं स्वं कार्यं कारयित्वा यद्वा विवादशमनादिभिः संरम्य अत एवाशान्तमनाः शान्तं=अनुद्विग्नं मनः = चित्तं यस्य स शान्तमना न शान्तमना अशान्तमनाः = धर्मेण प्रजापालनपूर्वककर्तव्यसम्पादनात् अव्यप्रचित्तः द्विपेन्द्रः = गजयूथाधिपः दिवा = दिवसे, मध्याह्ने यूथानि = गजसमूहान् संचार्र्य = चारयित्वा, आहारविहारादिषु व्यापार्यं अत एव रविप्रतप्तः = सूर्यकिरणसन्तापातिपीडितः शीतं = प्रच्छायशीतलं स्थानमिव विविक्तं = विजनं स्थानमिव निषेवते = भजते, विश्रामयोग्ये विजने स्वैरमुपविशतीत्यर्थः ।

अर्थात् एष महाराजो दुष्यन्तो न्यायाासनादुत्थाय एकान्ते स्वैरमुपविष्टोऽस्ति । यथा गजराजः आहाराद्यन्वेषणार्थं गजवृन्दं संचार्र्य मध्याह्ने सूर्यतापम् असहविष्णुः सन् प्रच्छाय शीतले प्रदेशे किञ्चित्कालं विश्रम्य पुनः स्वकीयं यूथं सञ्चारयति तथैवायमपि महाराजो दुष्यन्तः प्रजाकार्यकरणपरिश्रान्तः सन् विश्रमार्थं क्षण तिष्ठति विश्रान्तश्च भूयोऽपि


पहले अपने कर्तव्य का पालन करूँ (घूम कर और सामने देख कर) ये महाराज विराज रहे हैं—

अपने पुत्र की तरह प्रजाओं का पालन और नियमन करके शान्त मन हो अब उसी प्रकार एकान्त का सेवन कर रहे हैं जैसे गजयूथों का यथावत् सञ्चालन कर सूर्य के सन्ताप से सन्तप्त हो यूथपति गजराज शीतल गिरिगुफा का सेवन करता है। अर्थात् राजदरबार से आकर अब एकान्त में आराम कर रहे हैं ॥ ५ ॥

विशेष—इस पद्य के द्वारा राजा और प्रजा के मधुर सम्बन्ध को व्यक्त किया गया है। प्राचीन काल में भारतीय राजा अपनी सन्तति की तरह प्रजा का पालन करते थे। राजा का व्यवहार प्रजा के प्रति आत्मीयतापूर्ण था। जिससे वे उनके सुख-दुःख मे सदा तत्पर रहते थे।

'द्वाभ्यां मुखशुण्डाभ्यां पिबतीति द्विपः' इस व्युत्पत्ति के अनुसार हाथी पहले सूँड से पानी उठाता है फिर मुँह से पीता है। इसलिए उसे द्विप कहा गया है। द्विपों के राजा को द्विपेन्द्र कहते हैं। इस पद्य में राजा को गजराज की तरह, प्रजा को गजसमूह की भाँति और राज्य-सञ्चालन गज-समूह के सञ्चालन की भाँति बतलाया गया है।

CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA