अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

पञ्चमोऽङ्कः | ३२७

( उपगम्य ) जयतु जयतु देवः । एते खलु हिमगिरेरुपत्यकारण्यवासिनः कण्वस्य संदेशमादाय सस्त्रीकास्तपस्विनः संप्राप्ताः श्रुत्वा देवः प्रमाणम् ।

राजा—( सादरम् ) किं काश्यपसंदेशहारिणः !

कञ्चुकी—अथ किम् ।

राजा—तेन हि मद्वचनाद्विज्ञाप्यतामुपाध्यायः सोमरातः अमूनाश्रमवासिनः श्रौतेन विधिना सत्कृत्य स्वयमेव ^१प्रवेशयितुमर्हति इति ! अहमप्यत्र तपस्वि-दर्शनोचिते प्रदेशे स्थितः प्रतिपालयामि ।

---

स्वधर्मं प्रजापालनकार्यं करिष्यतीति भावः । अत्रोपमानुप्रासयोः संसृष्टिरलङ्कारः वृत्तञ्चोपेन्द्रवज्रा ॥ ५ ॥

( उपगम्य = राजान्तिकमुपसृत्य ) जयतु = सर्वोत्कर्षेण वर्तस्व, जयतु सर्वोत्कर्षेण वर्तस्व देवः = महाराजः । एते = इमे खलु हिमप्रधानो गिरिः हिमगिरिः तस्य हिमगिरेः = हिमालयस्य = उपत्यकारण्यवासिनः उपत्यकारण्यं = पर्वतासन्नभूमिमवनम् तत्र वसितुं शीलं येषां ते उपत्यकारण्यवासिनः = सस्त्रीकाः = गौतमी-शकुन्तलासहिताः तपस्विनः = तापसाः कण्वसन्देशं = काश्यपवचनम् आदाय = गृहीत्वा संप्राप्ताः = आगताः सन्ति । श्रुत्वा = आकर्ण्य देवः महाराजः प्रमाणम् = प्रमाता यथोचितं विधातुं शक्तः । सन्देश-श्रावणमात्रं ममाधिकारः भविष्यत्कर्त्तव्यनिर्णये भवानेव प्रभुः, न मम किञ्चित्त्रानुरोध इति भावः ।

राजा—( सादरं = आदरेण सह ) किं कण्वसन्देशहारिणः ? कश्यपस्य वार्ता-वाहकाः ?

कञ्चुकी—अथ किम् = आम् ।

राजा--दुष्यन्तः स्वकर्तव्यमादिशति तेन = तस्मात् कारणात् हि मम वचनम् = मत्सन्देशात् सोमरातः उपाध्यायः = सोमरातोपाध्यायः तन्नामकः कुलपुरोहितः विज्ञाप्यतां = सूच्यताम् श्रौतेन = वैदिकेनं विधिना = रीत्या अमून् = तान् स्वयं स्वयमेव-आत्मन्येव सत्कृत्य = पूजयित्वा प्रवेशयितुं = मत्समीपे समुपस्थापयितुमर्हति भवान् इति । अहमपि = स्वयमपि तपस्विदर्शनोचिते तपस्विनां = तापसानां दर्शनस्य = मिलनाय उचिते = समी-

---

( पास में जाकर ) महाराज की जय हो । हिमालय की तराई के जंगल में निवास करने वाले महर्षि कण्व के सन्देश को लेकर स्त्रियों के साथ लिए हुए तापस लोग आये हुए हैं । आपकी जैसी आज्ञा हो वैसा किया जाय ।

**विशेष—**संस्कृत में पर्वत की निचली भूमि को उपत्यका और हिन्दी में पर्वत की तराई कहते हैं । वैसे ही संस्कृत में पर्वत के ऊपरी भाग को अधित्यका एवं हिन्दी में पठार भी कहते हैं । यहाँ कञ्चुकी का कहना है कि महाराज ! मैंने आपके आराम में बाधा नहीं डाली है, बल्कि विवश होकर आपके धर्म की रक्षा के लिए तापसों के आने की सूचना दे दी है ।

राजा—( सम्मान के साथ ) क्या महर्षि कण्व का सन्देश लाने वाले हैं ?

कञ्चुकी—जी, हाँ !

राजा—तो उपाध्याय सोमरात से मेरा सन्देश कहना कि इन तपोवनवासियों का सत्कार

---

पाठ०—१. प्रवेशयितुमर्हसीति । २. अहमप्येतांस्तपस्विदर्शनोचिते ।