अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 312, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें२३० | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
( नेपथ्ये )
वैतालिकौ—विजयतां देवः।
प्रथमः—
स्वसुखनिरभिलाषः खिद्यसे लोकहेतोः
प्रतिदिनमथवा ते ^१वृत्तिरेवंविधैव।
अनुभवति हि मूर्ध्ना पादपस्तीव्रमुष्णं
शमयति परितापं छायया संश्रितानाम् ॥ ७ ॥
अयं भावः—यथा पथिकैः स्वहस्ते ध्रियमाणं छत्रं तेषां केवलमातपदुःखं दूरीकरोति न च सर्वथा श्रमापनयनं विद्यते तथैव धृतदण्डेन राज्ञा परिपालितं राज्यं क्लेशसंमिश्रं सुखं जनयति। तस्मादुत्कण्ठानिवृत्यवसानमेव राज्यतन्त्रम्, नातिसुखम्, नातिदुःखमिति तत्त्वम्। अत्राऽप्रस्तुतप्रशंसा-काव्यलिङ्ग विरोधाभासोपमालङ्काराः वसन्ततिलकाछन्दश्च ॥ ६ ॥
अथावसरप्राप्तं वैतालिकवचनं दिदर्शयिषुराह—नेपथ्ये = जवनिकायाम् वैतालिकौ द्वौ चारणौ वन्दिनौ आहुतुः—विजयतां देवः = महाराजः उत्कर्षं लभतां सर्वोत्कर्षेण वर्तस्व। वैतालिकलक्षणं भावप्रकाशे—
'तत्तत्प्रहरकयोग्यैः रागैः तत्कालवाचिभिः श्लोकैः।
सरसमेव वितालं गायन् वैतालिको भवति ॥'
नृपतेर्दौर्मनस्यं दूरीकर्तुमधिकृतयोरवसरज्ञयोः वैतालिकयोः राजानमेवं स्तौति—स्वसुखेति।
अन्वयः—स्वसुखनिरभिलाषः ( त्वं ) प्रतिदिनं लोकहेतोः 'विद्यते' अथवा ते वृत्तिः एवंविधैव ( अस्ति ) हि पादपः मूर्ध्ना तीव्रम् उष्णम् अनुभवति छायया आश्रितानां परितापं शमयति।
अथावसरज्ञयोः राज्ञो दुष्मन्तस्य दौर्मनस्यं दूरीकर्तुमधिकृतयोर्वैतालिकयोरेको राज्ञः सामान्यजनाद् व्यतिरेकं वर्णयति—स्वसुखेति। हे राजन् स्वस्य स्वस्मिन् वा यत् सुखे = आनन्दे निरभिलाषनिस्पृहः इति स्वसुखनिरभिलाषः = स्वसुखेच्छारहितः त्वं प्रतिदिनं = प्रत्यहं, सर्वदा, लोकहेतोः = जनकल्याणाय खिद्यसे = क्लेशमनुभवसि। सर्वोऽपि जनः पर-
वहाँ दण्ड पकड़े रहने मे तकलीफ भी होती है। उसी प्रकार राज्य भी सुख से दुःखदायी है। राज्य की रक्षा में अधिक कष्ट उठाना पड़ता है। राज्य में सुख ही सुख है, यह सोचकर उसमें सर्वदा आसक्त नहीं होना चाहिए।
यहाँ दण्ड का दो अर्थ है—एक दण्ड=न्याय की व्यवस्था है और दूसरा दण्ड छाते का डण्डा। उच्चपद पर पहुँचने की उत्सुकता सभी को होती है, पर पद की प्राप्ति के बाद उत्सुकता शान्त हो जाती है, क्योंकि कर्तव्य पालन में कठिनाइयाँ बढ़ जाती है तथा सुख दुर्लभ हो जाता है।
( नेपथ्य में )
दोनों वैतालिक—महाराज की जय हो।
प्रथम—पहला चारण कहता है—
महाराज ! आप तो अपने सुख की इच्छा किए विना केवल लोकोपकार के लिए ही प्रतिदिन परिश्रम एवं कष्ट उठाते हैं। अथवा आपका जन्म ही इस कार्य के लिए है, क्योंकि वृक्ष अपने शिर-
पाठा०—१. सृष्टिरेवंविधैव ।