भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 315, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 315

पञ्चमोऽङ्कः २३३

राजा— एते क्लान्तमनसः पुनर्नवीकृताः स्मः । ( इति परिक्रामति )
प्रतीहारी— एसो अहिणवसम्मज्जणसस्सिरिओ सण्णिहिदहोमधेणू अग्गिसरणालिन्दो । आरुहदु देवो । [ एसोऽभिनवसंमार्जनसश्रीकः संनिहितहोमधेनुरग्निशरणालिन्दः । आरोहतु देवः ! ]
राजा— ( आरुह्य परिजनांसावलम्बी तिष्ठति ) वेत्रवति किमुद्दिश्य भगवता काश्यपेन मत्सकाशमृषयः प्रेषिताः स्युः ।


राजा— वैतालिकयोः वचनाभ्यां स्वक्लेशस्य धन्यत्वं साफल्यं चाकलयन् ब्रवीति— एते = वयं क्लान्तानि = श्रान्तानि मनांसि = चित्तानि येषां ते क्लान्तमनसः = क्लान्तिमनुभवन्तः नवीकृताः = उत्साहिताः, व्यपगतखेदाश्च कृताः पुनरपि स्वकार्यकरणस्य पर्युत्सुकाः स्म इति भावः ( इति = एवमुक्त्वा परिक्रामति = मण्डलाकारं गच्छति ) ।

प्रतिहारी— अभिनवं = नूतनं यत् संमार्जनं = स्वच्छता तेन सश्रीकः = सशोभः इति अभिनव सम्मार्जनसश्रीकः संनिहिता—आसन्ना होमधेनुः । हवनार्था = धेनुः सकृत् प्रसूता गौः यत्र स संनिहितहोमधेनुः । अग्निशरणस्य यज्ञशालाया आलिन्दः=बहिः द्वारि प्रकोष्ठः इति अग्निशरणालिन्दः, देवः = महाराजः आरोहतु = आरुह्योपविशतु ।

राजा— ( आरुह्य = आलिन्दस्योपरि आगत्य परिजनस्य = भृत्यस्य, द्वारपालिकाया अंसावलम्बी = स्कन्धाश्रित इति परिजनांसावलम्बी तिष्ठति = उपविशति ) किं निमित्तमेषां मुनीनामागमनमिति विकल्पयन् राजा पृच्छति-वेत्रवति = हे यष्टिधारिणि द्वारपालिके किं कार्यमुद्दिश्य = लक्ष्यीकृत्य भगवता = श्रीमता काश्यपेन = काश्यपगोत्रोत्पन्नेन महर्षिणा कण्वेन मत्सकाशं = मम समीपे ऋषयः = मुनयः प्रेषिताः = प्रहिताः स्युः = सम्भाव्यन्ते ?


राजा— इनकी इस प्रकार प्रोत्साहन देने वाली उक्ति सुनकर तो राज्यकार्य से परिश्रान्त होते हुए भी मैं पुनः उत्साहित हो गया हूँ ( घूमते हैं।)

प्रतिहारी— महाराज ! अभी-अभी तत्काल झाडू देने से साफ, सुपरिष्कृत और बँधी हुई होमधेनु से सुशोभित यज्ञशाला का यह अलिन्द = द्वार के बाहर का चबूतरा है, महाराज इस पर विराजमान हों।

विशेष— हवन के लिए दूध देने वाली गाय को कामधेनु कहते हैं। उसका दूध अत्यन्त पवित्र माना जाता हैं और सोम में मिलाकर देवताओं को अर्पित किया जाता है। कामधेनु का घी हवनीय द्रव्य में डालकर होम किया जाता है और उपयोगिता की दृष्टि से गौ रुद्रों की माता और प्रजापति ब्रह्मा की पुत्री मानी जाती है—'माता रुद्राणां'। अग्नि का शरण = आधार होने के कारण यज्ञशाला को अग्निशरण भी कहते हैं। अग्निशाला के बाहरी दरवाजे के चबूतरा या बरामदा को अलिन्द कहा जाता हैं।

राजा— ( चबूतरे पर चढ़कर किसी राज-पुरुष के कन्धे पर हाथ रखकर खड़े होकर ) हे द्वारपालिके ! बता तो सही, पूज्यपाद महर्षि कण्व मुनि ने इन तपस्वियों को मेरे पास किस लिए भेजा होगा ?

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित) · पृष्ठ 315, कुल 540 में से · BharatKosha