अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

पञ्चमोऽङ्कः

२३५

प्रतीहारी—सुचरिदंणंदिणो इसीओ देवं समाजइदुं आअदेत्ति तक्केमि।
[ सुचरितनन्दिनो ऋषयो देवं सभाजयितुमागता इति तर्कयामि । ]
(ततः प्रविशन्ति गौतमीसहिताः शकुन्तलां पुरस्कृत्य मुनयः। पुरश्चैषां कञ्चुकी पुरोहितश्च)
कञ्चुकी—इत इतो भवन्तः।
शार्ङ्गरवः—सखे शारद्वत !

महाभागः कामं नरपतिरभिन्नस्थितिरहो
न कश्चिद्वर्णानामपथमपकृष्टोऽपि भजते ।
तथापीदं शश्वत्परिचितविविक्तेन मनसा
जनाकीर्णं मन्ये हुतवहपरीतं गृहमिव ॥ १० ॥

---

किन्निमित्तमेतेषां मुनीनामागमनं ममान्ते जातमिति अत्र छेक वृत्ति-श्रुत्यनुप्रासकाव्यलिङ्गा-लङ्काराः शार्दूलविक्रीडितं च छन्दः ॥ ९ ॥

प्रतिहारी—राज्ञ आकुलत्वं परिहर्तुं प्रतिहारी चाटुभाषणमारभते सुचरितनन्दिनो-सुचरितमभिनन्दन्ति तच्छीलाः सुचरिताभिनन्दिनः = धर्माचरणशीलसद्वृत्तमत्वाहशसृपानुप-रागिणः, धर्मप्रवणजनप्रियाः, ऋषयः = मुनयः देवं = महाराजं समाजायितुं = वर्धापयितुम् आगताः = प्राप्ता इति = एवं तर्कयामि = जाने । भवतः सुचरितमाशीभिरभिनन्दयितु-मेते मुनयः समागता इत्यत्रं न विकल्पः ।

( ततः = तत्पश्चात् गौतमीसहिताः = गौतम्या युक्ताः मुनयः = ऋषयः शकुन्तलां पुरस्कृत्य = अग्रे उपस्थाय प्रविशन्ति = रङ्गमूमावाविर्भवन्ति एषां = गौतमी-शार्ङ्गरव-शारद्वतानां पुरः = समक्षमग्रे कञ्चुकी = कञ्चुकीयः पुरोहितः = पुरोधाः सोमरातश्च गच्छन्तौ प्रविष्टौ )

कञ्चुकी—इत इतो भवन्तः = अनेन मार्गेण, अनेन मार्गेण भवन्तः = यूयं प्रविशत ।

अन्वयः—अभिन्नस्थितिः असौ नरपतिः कामं महाभागः वर्णानामपकृष्टोऽपि कश्चित् अपथं न भजते तथापि जनाकीर्णम् इदं शश्वत् परिचितविविक्तेन मनसा हुतवहपरीतं गृहमिव मन्ये ।

अथ शार्ङ्गरवो नगरप्रवेशेन मनसि किञ्चिद् विकारमिव सम्भावयन् शारद्वतं इति स्वानुभवं व्यनक्ति—महाभाग इति । न भिन्ना = त्यक्ता स्थितिः = मर्यादा येन स

---

प्रतिहारी—महाराज ! ऐसा मालूम पड़ता है कि आपके अच्छे जीवन = आचरण से प्रसन्न ऋषि लोग आपको धन्यवाद देने के निमित्त आये हुए हैं।

( इसके बाद तापसी गौतमी के साथ शकुन्तला को आगे कर ऋषि रंगमंच पर प्रवेश करते हैं, उनके आगे कञ्चुकी और पुरोहित हैं।)

कञ्चुकी—आप लोग इधर से आइए।

शार्ङ्गरव—हे सखे शारद्वत !

यद्यपि ये महानुभाव राजा दुष्यन्त बड़ी तत्परता से धर्म की मर्यादा का पालन करने वाले हैं तथा प्रजा की पिता की तरह रक्षा करते हैं। यहाँ का कोई अपकृष्ट वर्ण भी कुमार्ग सेवन करने वाला नहीं है। तथापि हमेशा एकान्त सेवन करने का ही अभ्यास रहने से जनाकीर्ण यह स्थान भी अग्नि से जलते हुए घर की तरह मुझे अप्रिय तथा कष्ट कर प्रतीत होता है ॥ १० ॥

विशेष—शार्ङ्गरव राजा दुष्यन्त को श्रेष्ठ एवं मर्यादापालक समझता हुआ भी एकान्तसेवी