भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 318, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 318

२३६ || अभिज्ञानशाकुन्तलम्

शारद्वतः—जाने भवान् पुरप्रवेशादित्थंभूतः संवृत्तः। अहमपि—

अभ्यक्तमिव स्नातः शुचिरशुचिमिव प्रबुद्ध इव सुप्तम्।
बद्धमिव स्वैरगतिर्जनमिह सुखसङ्गिनमवैमि ॥ ११ ॥

अभिन्नस्थितिः = स्थितेरभेत्ता असौ = पुरोवर्ती नरपतिः = राजा दुष्यन्तः कामं = अतिशयेन महाभागः = श्रेष्ठः महाभागलक्षणं यथा—

‘आरभ्योत्पत्तिमामृत्योः कलङ्को यस्य नो भवेत्।
स्याच्चैवानुपमा कीर्तिः महाभागः स उच्यते॥’

वर्णानां = चतुर्णां ब्राह्मणादीनां मध्ये अपकृष्टोऽपि = अन्त्यवर्णोऽपि नीचोऽपि कश्चित् मनुष्यः अपथम् = कुमार्गम्, अधर्मम् न भजते = न गच्छति तथापि जनाकीर्णं = जनव्याप्तं लोकसङ्कुलम् इदम् = एतत् शश्वत् = निरन्तरम् परिचितं = अभ्यस्तं विविक्तं = निरन्तरै-कान्तप्रवणेन तपोवनात्मकं विजनं = स्थानम् यस्य तत्तेन परिचितविविक्तेन मनसा = चेतसा उपलक्षितोऽहं हुतवहपरीतं हुतवहपरोतम् = पावकज्वालावलीढम् अग्निव्याप्तं गृहमिव = आलय इव सद्यस्त्याज्यं मन्ये = तर्कयामि, तस्मादुद्वेगमतुमवामि। अग्निपरीतं गृहमिव दूरतः परिहर्तव्यमेवेदं राजगृहूमिति सम्भावये। इदं तात्पर्यम् यथा अग्निज्वालावलीढे गृहे क्षणमपि निवासं कर्तुं न शक्यते तथैव बाल्यात् तपोवनात्मकविजन-स्थानस्य परिचयात् परितो जनसङ्कुलेऽत्र नगरेऽपि स्थातुं न योग्यमिति भावः ॥ १० ॥

शारद्वतः—महर्षेः कण्वस्य द्वितीयः शिष्यः प्रथमशिष्यस्योक्तिमनुवदन्नाह—जाने = अनुभवामि भवान् त्व पुरप्रवेशात् = नगरागमनात् प्रभृति एवं इत्थंभूतः = जना नुकूलं नगरं हुतवहपरीतं नगरमिव सम्भावयन् एवं रूपः संवृत्तः = जातः। अहमपि--अहमपीत्यमेव तर्कयामि--अभ्यक्तमिवेति

अन्वयः—अहमपि इह सुखसङ्गिनं जनम्, स्नातः अभ्यक्तमिव शुचिः, अशुचिमिव प्रबुद्धः सुप्तमिव स्वैरगतिः बद्धमिव अवैमि।

शारद्वतोऽपि एवानुभव वर्णयन्नाह—अभ्यक्तमिवेतिअहमपि = भवानिवाहं शारद्वतोऽपि इह = नगरे सुखसङ्गिनं = विषयभोगासक्तं जनं = लोकम् स्नातः = कृतस्नानः अभ्यक्तं = तैलमर्दनेन सम्पादितदेहमलम्, तैलाभ्यक्तमशुचिमिव अस्नात मिव, शुद्धिः =

होने के कारण जनसङ्कुल नगर के वातावरण से वह उसी प्रकार खिन्नता का अनुभव कर रहा है। जिस प्रकार आग की लपटों से घिरा हुआ राजमहल भी अप्रिय और कष्टकारक प्रतीत होता है। आश्रम में उसे जो शान्ति मिलती है वह तो वहाँ बिलकुल ही नहीं है। ऋषियों का मन हमेशा एकान्तवासी होता है, उसे चारों ओर भीड़ से भरा हुआ राजमहल अच्छा नहीं लगता।

शारद्वत—हे सखे शाङ्गर्ख ! शान्त आश्रम के निवासी होने के कारण इस चहल-पहल वाले नगर में आने से तुम्हारे मन में उद्वेग आना सर्वथा उचित ही है और मैं भी—

विषय-सुखों में फँसे हुए यहाँ के नगरवासी लोगों को मैं उसी प्रकार समझता हूँ जैसे स्नान किया हुआ पुरुष तैल आदि लगाये हुए अशुचि व्यक्ति को समझता है। प्रबुद्ध = ज्ञानी पुरुष अज्ञानी को जैसे देखता है तथा स्वतन्त्र व्यक्ति जैसे जेल में बँधे हुए पुरुष को देखता है ॥ ११ ॥

विशेष—धर्मशास्त्रों में लिखा हुआ है कि शरीर में तेल लगाया हुआ व्यक्ति तबतक चाण्डाल = अशुचि, अस्पृश्य माना जाता है जब तक स्नान कर वह निर्मल नहीं हो जाता। स्नान किया हुआ व्यक्ति उसे अपवित्र तथा अस्पृश्य समझता है। जैसे—