अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

पञ्चमोऽङ्कः २३७

शकुन्तला—( निमित्तं सूचयित्वा ) अम्महे किं मे वामेदरं णअणं विप्फुरदि [ अहो किं वामेतरन्नयनं विस्फुरति । ]
**गौतमी—**जादे पडिहदं अमंगलं । सुहाई दे भत्तुकुलदेअदाओ वितरंदु ।
[ जाते प्रतिहतममङ्गलम् । सुखानि ते भर्तृकुलदेवता वितरन्तु ] ( इति परिक्रामति )

अन्तःशुद्धः, पवित्रः अशुचिम् = कलुषात्मानं पापिनमिव, प्रबुद्धः = जाततत्त्वावबोधः, मोहनिद्राप्राप्तमिव जागरितः सुप्तमिव=निद्रितमिव, स्वैरगतिः=स्वेच्छाचारी बद्धं=निगडित यन्त्रितम् अवैमि = प्रतीये ।

**अर्थ भावः—**सखे शाङ्गंरव ! भवान् जनाकुलमिदं नगरं पावकव्याप्तं गृहमिव जानासि, अहमप्यस्मिन्नगरे विषयासक्तं जनं यथा कृताभिषेको नरः कृततैलमर्दनं पुरुषं स्वापेक्षया मलिनं सम्भावयति, अन्तःशुद्धो जनः पापिनमिव एतन्नगरमिव दूरनिवासयोग्यम् मन्यते । तस्मादेतादृशं नगरमस्मादृशां सर्वथा निवासानर्हम् ।

अत्र मालोपमालङ्कारश्छन्दश्चास्ति शिखरिणी ॥ ११ ॥

शकुन्तला—( निमित्तमपशकुनं सूचयित्वा = अभिनय ) अहो, हन्त ! किं = किन्निमित्तं मे=मम, वामात् इतरत् वामेतरं=सव्येतरं, दक्षिणं नयनं=नेत्रम् परिस्फुरति=स्पन्दते । गर्गाचार्यानुसारं स्त्रीणां दक्षिणाक्षिपन्दनमनिष्टावाप्तिसूचकमूक्तमस्ति ।

'दक्षिणचक्षुः स्पन्दनं बन्धुदर्शनमर्थलाभं वा ।
वामचक्षुः स्पन्दनं बन्धुविच्छेदं धनहानिर्वा ।
स्त्रीणामेतत्फलमाविकलं दक्षिणे वैपरीत्यम् ॥'

**गौतमी—**शकुन्तलामाश्वासयन्ती गौतमी कथयति -जाते ! =पुत्रि ! अमङ्गलं = अनिष्टम्, प्रतिहतम् = नष्टं जातम् । ते = तव भर्तुः = पत्युः कुलस्य = वंशस्य देवताः = देवा इति भर्तृकुलदेवताः = दुष्यन्तकुलाधिष्ठात्र्यो देवता हरिरहाद्याः ते=तुभ्यं सुखानि=आनन्दान् वितरन्तु = प्रयच्छन्तु ( इति = एवमुक्त्वा परिक्रामति = मण्डलाकारं परिभ्राम्यति ) अमङ्गलनिरासेन कल्याणानि कुर्वन्तु ।

---

तैलाभ्यङ्गे चिताधूमे मैथुने क्षौरकर्मणि ।
तावद्भवति चाण्डालः यावत् स्नानं न चाचरेत् ॥

इसलिए हे शाङ्गंरव ! विषय-सुख में निरन्तर लीन व्यक्तियों को मैं भी वैसा ही समझ रहा हूँ, जैसे स्नान किये हुए व्यक्ति अस्नान किए हुए को समझता है एवं स्वतन्त्र व्यक्ति कारागार में बँधे हुए पुरुष को देखता है ।

शकुन्तला—( अपशकुन का अभिनय करती हुई ) अरी मैया री, मैया, मेरी यह दाहिनी आँख आज क्यों फड़क रही है ?

**विशेष—**निमित्त कहते हैं शकुन को । शकुन दो प्रकार का होता है—शुभ शकुन और अशुभ शकुन । पुरुष की दाहिनी और स्त्रियों की बायीं आँख का फड़कना शुभ = शुभशकुन माना जाता है । इसके विपरीत पुरुष का बाँया तथा स्त्रियों का दाहिना नेत्र फड़कना अशुभ = अपशकुन माना जाता है । यहाँ राजा दुष्यन्त के मिलन में बाधा पड़ जाना, फल है जिसका वर्णन आगे आयेगा ।

**गौतमी—**पुत्रि ! यह अमङ्गल दूर हो, तुझे सुख प्राप्त हो, तुम्हारे पतिदेव के कुलदेवता तुम्हारा मङ्गल करें । ( घूमती है ।)