अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 320, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें२१८ अभिज्ञानशाकुन्तलम्
पुरोहितः—(राजानं निर्दिश्य) भो भोस्तपस्विनः। असावत्रभगवान् वर्णाश्रमाणां रक्षिता प्रागेव मुक्तासनो प्रतिपालयति। पश्यतैनम्।
**शार्ङ्गरवः—**भो महाब्राह्मण ! काममेतदभिनन्दनीयं तथापि वयमत्र मध्यस्था, कुतः—
भवन्ति नम्रास्तरवः ¹फलागमैर्नवाम्बुभिर्दूरविलम्बिनो घनाः। अनुद्धताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः स्वभाव एवैष परोपकारिणाम् ॥ १२ ॥
**पुरोहितः—**पुरोधाः=सोमरातः राजानं=नृपं दुष्यन्तम् निर्दिश्य=दर्शयित्वा वदति=**भोः भोः तपस्विनः=**हे हे तापसाः ! असौ = अयम् अत्रभवान् = श्रीमान् वर्णानां = ब्राह्मणादीनां आश्रमाणां = ब्रह्मचर्यादीनां रक्षिता = प्रागेव = भवद्दर्शनात् पूर्वमेव भवत्यतिशयात् = आदराधिक्याच्च **मुक्तासनः=**त्यक्तराजपीठः सन् वः = युष्मान् प्रतिपालयति = प्रतीक्षते। एनं = महाराजं पश्यत = अवलोकयत। ईदृग्विधस्यास्य एवंविधं दर्शनमाश्चर्यकरमिति भावः।
शार्ङ्गरवः—भो महाब्राह्मण ! = हे विप्रवर्य ! कामम् = अतिशयेन एतत् = इदम् अस्य एवंविधं विनीतत्वम् अभिनन्दनीयम् = प्रशंसनीयम्, स्तुत्यम् तदापि = तदपि अत्र विषये विनीतत्वे मध्यस्था = निस्पृहाः, न वयं राजप्रशंसावाचमुच्चारयामः। कुत इत्याह—भवन्तीति।
**अन्वयः—**तरवः फलागमैः नम्रा भवन्ति, घना नवाम्बुभिः दूरविलम्बिनः (भवन्ति) सत्पुरुषाः समृद्धिभिः अनुद्धता (भवन्ति) परोपकारिणामेष स्वभाव एव।
राज्ञो दुष्यन्तस्य विनीतत्वे न तत्र मम कोऽपि विस्मयो भवति। यदि अचेतनानां तरुघनादीनां विनम्रत्वं स्वभावसिद्धं तर्हि सद्वंशजस्य सज्जनस्य विनम्रत्वे किमाश्चर्यमित्याह—**भवन्ति नम्रा इति। तरवः=**वृक्षाः फलागमैः फलानाम् आसन्नात् गमा = उत्पत्तयः तैः फलोद्गमैः = फलोद्भवैः नम्राः = अधोमुखा विनीताश्च भवन्ति। घनाः = मेघाः नवाम्बुभिः वर्षाकालारम्भे अभिनवजलैः दूरं विलम्बन्ते तच्छीला प्रवर्षणशीला भवन्ति।
पुरोहित—(राजा की ओर इशारा करके) हे तपस्वियों ! यह देखिए, परम माननीय, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य एवं शूद्र इन चारों वर्ण तथा ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ और संन्यास इन चारों आश्रमों को यथावत् रक्षा करने वाले ये महाराज दुष्यन्त पहले ही से राजसिंहासन से उठकर आपलोगों की प्रतीक्षा में यहाँ खड़े हैं, इनका दर्शन कीजिए।
**शार्ङ्गरव—**हे महात्मन् = पुरोहित जी ! राजा का ऋषियों का आदर करना यद्यपि प्रशंसनीय हैं तथापि हम तो इस विषय में मध्यस्थ ही हैं अर्थात् हम इसके लिए राजा की प्रशंसा नहीं कर सकते हैं, क्योंकि—
जिसप्रकार फल आने पर वृक्ष स्वभाव से ही नम्र हो जाते हैं = झुक जाते हैं, जल से भरे रहने पर नये मेघ भी स्वतः नीचे लटक जाते हैं। इसी प्रकार समृद्धि प्राप्त कर सज्जन लोग भी विनीत हो जाते हैं। यह तो उनका स्वाभाविक गुण ही है ॥ १२ ॥
**विशेष—**राजा की नम्रता के लिए इनकी प्रशंसा करना व्यर्थ ही है। हमारे लिए यह आनन्ददायक नहीं है, क्योंकि ऐसे महान् राजा के लिए तो यह स्वाभाविक ही है। यह तो इनके लिए छोटी बात है। हाँ, तपस्वियों से मिलते समय सिंहासन छोड़ देना, उनकी राह देखना, उनके
१. फलोद्गमैर्नवाम्बुभिर्दूरविलम्बिनो।