अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 321, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ेंपञ्चमोऽङ्कः। २३९
प्रतिहारी—देव पसन्नमुहवण्णा दीसंति। जाणामि विसद्धकज्जा इसीओ। [ देव प्रसन्नमुखवर्णा दृश्यन्ते। जानामि विश्रब्धकार्या ऋषयः। ] राजा—( शकुन्तलां दृष्ट्वा ) अथ अत्रभवती।
का स्विद्वगुण्ठनवती नातिपरिस्फुटशरीरलावण्या। मध्ये तपोधनानां किसलयमिव पाण्डुपत्राणाम्॥ १३॥
दूरविलम्बिनः = अत्यर्थं लम्बमानाः, अतिशयवर्षुकाः, सत्पुरुषाः = सज्जनाः = समृद्धिभिः धनविद्याधिकारादिसम्पत्तिभिः अनुद्धताः = विनीता एव औद्धत्यविरोधिनः भवन्ति। एषः नम्रत्वानुद्धतवादिरूपः परोपकारिणाम् = परोपकारपरायणानां दुष्यन्तसदृशानाम् स्वभाव एव = निसर्ग एव किं तन्नास्माकं प्रशंसापरम्पराभिरिति भावः।
अतो हि सत्कुलोत्पन्नानां परोपकारनियतानां महापुरुषाणां विनम्रत्वं स्वभावसिद्ध एवास्ति। एष महाराजो दुष्यन्तोऽपि तथाविध एवास्ति। अतोऽस्य नम्रत्वे विस्मयस्य नास्त्यवकाशः। अत्राप्रस्तुतप्रशंसा प्रतिवस्तूपमा-अर्थान्तरन्यासातिशयोक्ति-काव्यलिङ्गा-लङ्काराः वृत्तं च वंशस्थम् ॥ १२ ॥
प्रतिहारी—प्रसन्नमुखान् मुनीन् वीक्ष्य राजानमूचे–देव ! महाराज ! प्रसन्नमुख-वर्णाः = प्रसन्नाननाकृतयः ऋषयः = मुनयो दृश्यन्ते प्रतीयन्ते अतो जानामि = मन्ये विश्रब्धकार्याः विश्रब्धं = शान्तं कार्यं कृत्यं येषां ते विश्रब्धकार्याः = अनुद्घटप्रशान्त-कार्याः ऋषयः सन्ति। नैते विघ्नप्रतिकारादि-कार्यार्थिनः अपितु भवद्दर्शनादि-सामान्य-कार्यार्थिन एवेति मन्ये, इति भावः।
राजा—( शकुन्तलां दृष्ट्वा = अवलोक्य ) शापतिरोहितविस्मृतिः शकुन्तलामजा-नन् राजा पृच्छति-अथ = अहो, अत्र भवती = महोदया काऽस्ति ? विकल्पमान आह—का स्विदिति।
अन्वयः—पाण्डुपत्राणां मध्ये किसलयमिव तपोधनानां ( मध्ये ) अवगुण्ठनवती नाति-परिस्फुटशरीरलावण्या ( अत्र भवती ) का स्वित्।
मुनिकुमाराणां मध्येऽवगुण्ठनवतीमति कलेवरसंगतानुमीयमानातिसौन्दर्यां केयमिति विकल्पयन् ब्रवीति राजा दुष्यन्तः—का स्विदिति। पाण्डुपत्राणां = पाण्डूनि च तानि
प्रति विशेष आदर व्यक्त करता है। यदि वृक्ष तथा बादल अचेतन होकर भी परोपकार में सदा निरत हैं, तो चेतन राजा का क्या कहना है ? परोपकार तो जड़ चेतन में समान ही अभिनन्दनीय है।
कविवर कालिदास के समय में ब्राह्मण शब्द के पूर्व में लगाया हुआ महा शब्द प्रशंसार्थ था निन्दार्थक नहीं। आजकल ब्राह्मण, ज्योतिषी, वैद्य, मांस, यात्रा = मार्ग, निद्रा, तेल तथा शंख के पूर्व में जोड़ा गया महा शब्द निन्दा अर्थ को सूचित करता है। जैसे—
शंखे तैले तथा मांसे वैद्ये ज्योतिषके द्विजे।
यात्रायां पथि निद्रायां महच्छब्दो न दीयते॥
प्रतिहारी—महाराज ये ऋषि तो प्रसन्नमुख मालूम पड़ते हैं। अतः किसी प्रकार की आशंका की बात नहीं मालूम पड़ती है। अर्थात् ये अपने किसी कष्ट को कहने के लिए नहीं आये हुए प्रतीत हो रहे हैं।
राजा—( शकुन्तला का ओर देखकर ) यहां इन ऋषियों के साथ अपरिस्फुट कान्तिवाली