भारतकोश
संग्रह पर लौटें

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पञ्चमोऽङ्कः २३७

शकुन्तला—( निमित्तं सूचयित्वा ) अम्महे किं मे वामेदरं णअणं विप्फुरदि [ अहो किं वामेतरन्नयनं विस्फुरति । ]
**गौतमी—**जादे पडिहदं अमंगलं । सुहाई दे भत्तुकुलदेअदाओ वितरंदु ।
[ जाते प्रतिहतममङ्गलम् । सुखानि ते भर्तृकुलदेवता वितरन्तु ] ( इति परिक्रामति )

अन्तःशुद्धः, पवित्रः अशुचिम् = कलुषात्मानं पापिनमिव, प्रबुद्धः = जाततत्त्वावबोधः, मोहनिद्राप्राप्तमिव जागरितः सुप्तमिव=निद्रितमिव, स्वैरगतिः=स्वेच्छाचारी बद्धं=निगडित यन्त्रितम् अवैमि = प्रतीये ।

**अर्थ भावः—**सखे शाङ्गंरव ! भवान् जनाकुलमिदं नगरं पावकव्याप्तं गृहमिव जानासि, अहमप्यस्मिन्नगरे विषयासक्तं जनं यथा कृताभिषेको नरः कृततैलमर्दनं पुरुषं स्वापेक्षया मलिनं सम्भावयति, अन्तःशुद्धो जनः पापिनमिव एतन्नगरमिव दूरनिवासयोग्यम् मन्यते । तस्मादेतादृशं नगरमस्मादृशां सर्वथा निवासानर्हम् ।

अत्र मालोपमालङ्कारश्छन्दश्चास्ति शिखरिणी ॥ ११ ॥

शकुन्तला—( निमित्तमपशकुनं सूचयित्वा = अभिनय ) अहो, हन्त ! किं = किन्निमित्तं मे=मम, वामात् इतरत् वामेतरं=सव्येतरं, दक्षिणं नयनं=नेत्रम् परिस्फुरति=स्पन्दते । गर्गाचार्यानुसारं स्त्रीणां दक्षिणाक्षिपन्दनमनिष्टावाप्तिसूचकमूक्तमस्ति ।

'दक्षिणचक्षुः स्पन्दनं बन्धुदर्शनमर्थलाभं वा ।
वामचक्षुः स्पन्दनं बन्धुविच्छेदं धनहानिर्वा ।
स्त्रीणामेतत्फलमाविकलं दक्षिणे वैपरीत्यम् ॥'

**गौतमी—**शकुन्तलामाश्वासयन्ती गौतमी कथयति -जाते ! =पुत्रि ! अमङ्गलं = अनिष्टम्, प्रतिहतम् = नष्टं जातम् । ते = तव भर्तुः = पत्युः कुलस्य = वंशस्य देवताः = देवा इति भर्तृकुलदेवताः = दुष्यन्तकुलाधिष्ठात्र्यो देवता हरिरहाद्याः ते=तुभ्यं सुखानि=आनन्दान् वितरन्तु = प्रयच्छन्तु ( इति = एवमुक्त्वा परिक्रामति = मण्डलाकारं परिभ्राम्यति ) अमङ्गलनिरासेन कल्याणानि कुर्वन्तु ।


तैलाभ्यङ्गे चिताधूमे मैथुने क्षौरकर्मणि ।
तावद्भवति चाण्डालः यावत् स्नानं न चाचरेत् ॥

इसलिए हे शाङ्गंरव ! विषय-सुख में निरन्तर लीन व्यक्तियों को मैं भी वैसा ही समझ रहा हूँ, जैसे स्नान किये हुए व्यक्ति अस्नान किए हुए को समझता है एवं स्वतन्त्र व्यक्ति कारागार में बँधे हुए पुरुष को देखता है ।

शकुन्तला—( अपशकुन का अभिनय करती हुई ) अरी मैया री, मैया, मेरी यह दाहिनी आँख आज क्यों फड़क रही है ?

**विशेष—**निमित्त कहते हैं शकुन को । शकुन दो प्रकार का होता है—शुभ शकुन और अशुभ शकुन । पुरुष की दाहिनी और स्त्रियों की बायीं आँख का फड़कना शुभ = शुभशकुन माना जाता है । इसके विपरीत पुरुष का बाँया तथा स्त्रियों का दाहिना नेत्र फड़कना अशुभ = अपशकुन माना जाता है । यहाँ राजा दुष्यन्त के मिलन में बाधा पड़ जाना, फल है जिसका वर्णन आगे आयेगा ।

**गौतमी—**पुत्रि ! यह अमङ्गल दूर हो, तुझे सुख प्राप्त हो, तुम्हारे पतिदेव के कुलदेवता तुम्हारा मङ्गल करें । ( घूमती है ।)

२१८ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

पुरोहितः—(राजानं निर्दिश्य) भो भोस्तपस्विनः। असावत्रभगवान् वर्णाश्रमाणां रक्षिता प्रागेव मुक्तासनो प्रतिपालयति। पश्यतैनम्।

**शार्ङ्गरवः—**भो महाब्राह्मण ! काममेतदभिनन्दनीयं तथापि वयमत्र मध्यस्था, कुतः—

भवन्ति नम्रास्तरवः ¹फलागमैर्नवाम्बुभिर्दूरविलम्बिनो घनाः। अनुद्धताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः स्वभाव एवैष परोपकारिणाम् ॥ १२ ॥


**पुरोहितः—**पुरोधाः=सोमरातः राजानं=नृपं दुष्यन्तम् निर्दिश्य=दर्शयित्वा वदति=**भोः भोः तपस्विनः=**हे हे तापसाः ! असौ = अयम् अत्रभवान् = श्रीमान् वर्णानां = ब्राह्मणादीनां आश्रमाणां = ब्रह्मचर्यादीनां रक्षिता = प्रागेव = भवद्दर्शनात् पूर्वमेव भवत्यतिशयात् = आदराधिक्याच्च **मुक्तासनः=**त्यक्तराजपीठः सन् वः = युष्मान् प्रतिपालयति = प्रतीक्षते। एनं = महाराजं पश्यत = अवलोकयत। ईदृग्विधस्यास्य एवंविधं दर्शनमाश्चर्यकरमिति भावः।

शार्ङ्गरवः—भो महाब्राह्मण ! = हे विप्रवर्य ! कामम् = अतिशयेन एतत् = इदम् अस्य एवंविधं विनीतत्वम् अभिनन्दनीयम् = प्रशंसनीयम्, स्तुत्यम् तदापि = तदपि अत्र विषये विनीतत्वे मध्यस्था = निस्पृहाः, न वयं राजप्रशंसावाचमुच्चारयामः। कुत इत्याह—भवन्तीति।

**अन्वयः—**तरवः फलागमैः नम्रा भवन्ति, घना नवाम्बुभिः दूरविलम्बिनः (भवन्ति) सत्पुरुषाः समृद्धिभिः अनुद्धता (भवन्ति) परोपकारिणामेष स्वभाव एव।

राज्ञो दुष्यन्तस्य विनीतत्वे न तत्र मम कोऽपि विस्मयो भवति। यदि अचेतनानां तरुघनादीनां विनम्रत्वं स्वभावसिद्धं तर्हि सद्वंशजस्य सज्जनस्य विनम्रत्वे किमाश्चर्यमित्याह—**भवन्ति नम्रा इति। तरवः=**वृक्षाः फलागमैः फलानाम् आसन्नात् गमा = उत्पत्तयः तैः फलोद्गमैः = फलोद्भवैः नम्राः = अधोमुखा विनीताश्च भवन्ति। घनाः = मेघाः नवाम्बुभिः वर्षाकालारम्भे अभिनवजलैः दूरं विलम्बन्ते तच्छीला प्रवर्षणशीला भवन्ति।

पुरोहित—(राजा की ओर इशारा करके) हे तपस्वियों ! यह देखिए, परम माननीय, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य एवं शूद्र इन चारों वर्ण तथा ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ और संन्यास इन चारों आश्रमों को यथावत् रक्षा करने वाले ये महाराज दुष्यन्त पहले ही से राजसिंहासन से उठकर आपलोगों की प्रतीक्षा में यहाँ खड़े हैं, इनका दर्शन कीजिए।

**शार्ङ्गरव—**हे महात्मन् = पुरोहित जी ! राजा का ऋषियों का आदर करना यद्यपि प्रशंसनीय हैं तथापि हम तो इस विषय में मध्यस्थ ही हैं अर्थात् हम इसके लिए राजा की प्रशंसा नहीं कर सकते हैं, क्योंकि—

जिसप्रकार फल आने पर वृक्ष स्वभाव से ही नम्र हो जाते हैं = झुक जाते हैं, जल से भरे रहने पर नये मेघ भी स्वतः नीचे लटक जाते हैं। इसी प्रकार समृद्धि प्राप्त कर सज्जन लोग भी विनीत हो जाते हैं। यह तो उनका स्वाभाविक गुण ही है ॥ १२ ॥

**विशेष—**राजा की नम्रता के लिए इनकी प्रशंसा करना व्यर्थ ही है। हमारे लिए यह आनन्ददायक नहीं है, क्योंकि ऐसे महान् राजा के लिए तो यह स्वाभाविक ही है। यह तो इनके लिए छोटी बात है। हाँ, तपस्वियों से मिलते समय सिंहासन छोड़ देना, उनकी राह देखना, उनके


१. फलोद्गमैर्नवाम्बुभिर्दूरविलम्बिनो।

पञ्चमोऽङ्कः। २३९

प्रतिहारी—देव पसन्नमुहवण्णा दीसंति। जाणामि विसद्धकज्जा इसीओ। [ देव प्रसन्नमुखवर्णा दृश्यन्ते। जानामि विश्रब्धकार्या ऋषयः। ] राजा—( शकुन्तलां दृष्ट्वा ) अथ अत्रभवती।

का स्विद्वगुण्ठनवती नातिपरिस्फुटशरीरलावण्या। मध्ये तपोधनानां किसलयमिव पाण्डुपत्राणाम्॥ १३॥

दूरविलम्बिनः = अत्यर्थं लम्बमानाः, अतिशयवर्षुकाः, सत्पुरुषाः = सज्जनाः = समृद्धिभिः धनविद्याधिकारादिसम्पत्तिभिः अनुद्धताः = विनीता एव औद्धत्यविरोधिनः भवन्ति। एषः नम्रत्वानुद्धतवादिरूपः परोपकारिणाम् = परोपकारपरायणानां दुष्यन्तसदृशानाम् स्वभाव एव = निसर्ग एव किं तन्नास्माकं प्रशंसापरम्पराभिरिति भावः।

अतो हि सत्कुलोत्पन्नानां परोपकारनियतानां महापुरुषाणां विनम्रत्वं स्वभावसिद्ध एवास्ति। एष महाराजो दुष्यन्तोऽपि तथाविध एवास्ति। अतोऽस्य नम्रत्वे विस्मयस्य नास्त्यवकाशः। अत्राप्रस्तुतप्रशंसा प्रतिवस्तूपमा-अर्थान्तरन्यासातिशयोक्ति-काव्यलिङ्गा-लङ्काराः वृत्तं च वंशस्थम् ॥ १२ ॥

प्रतिहारी—प्रसन्नमुखान् मुनीन् वीक्ष्य राजानमूचे–देव ! महाराज ! प्रसन्नमुख-वर्णाः = प्रसन्नाननाकृतयः ऋषयः = मुनयो दृश्यन्ते प्रतीयन्ते अतो जानामि = मन्ये विश्रब्धकार्याः विश्रब्धं = शान्तं कार्यं कृत्यं येषां ते विश्रब्धकार्याः = अनुद्घटप्रशान्त-कार्याः ऋषयः सन्ति। नैते विघ्नप्रतिकारादि-कार्यार्थिनः अपितु भवद्दर्शनादि-सामान्य-कार्यार्थिन एवेति मन्ये, इति भावः।

राजा—( शकुन्तलां दृष्ट्वा = अवलोक्य ) शापतिरोहितविस्मृतिः शकुन्तलामजा-नन् राजा पृच्छति-अथ = अहो, अत्र भवती = महोदया काऽस्ति ? विकल्पमान आह—का स्विदिति।

अन्वयः—पाण्डुपत्राणां मध्ये किसलयमिव तपोधनानां ( मध्ये ) अवगुण्ठनवती नाति-परिस्फुटशरीरलावण्या ( अत्र भवती ) का स्वित्।

मुनिकुमाराणां मध्येऽवगुण्ठनवतीमति कलेवरसंगतानुमीयमानातिसौन्दर्यां केयमिति विकल्पयन् ब्रवीति राजा दुष्यन्तः—का स्विदिति। पाण्डुपत्राणां = पाण्डूनि च तानि


प्रति विशेष आदर व्यक्त करता है। यदि वृक्ष तथा बादल अचेतन होकर भी परोपकार में सदा निरत हैं, तो चेतन राजा का क्या कहना है ? परोपकार तो जड़ चेतन में समान ही अभिनन्दनीय है।

कविवर कालिदास के समय में ब्राह्मण शब्द के पूर्व में लगाया हुआ महा शब्द प्रशंसार्थ था निन्दार्थक नहीं। आजकल ब्राह्मण, ज्योतिषी, वैद्य, मांस, यात्रा = मार्ग, निद्रा, तेल तथा शंख के पूर्व में जोड़ा गया महा शब्द निन्दा अर्थ को सूचित करता है। जैसे—

शंखे तैले तथा मांसे वैद्ये ज्योतिषके द्विजे।
यात्रायां पथि निद्रायां महच्छब्दो न दीयते॥

प्रतिहारी—महाराज ये ऋषि तो प्रसन्नमुख मालूम पड़ते हैं। अतः किसी प्रकार की आशंका की बात नहीं मालूम पड़ती है। अर्थात् ये अपने किसी कष्ट को कहने के लिए नहीं आये हुए प्रतीत हो रहे हैं।

राजा—( शकुन्तला का ओर देखकर ) यहां इन ऋषियों के साथ अपरिस्फुट कान्तिवाली

२४० | अभिज्ञानशाकुन्तलम्

पत्राणि च पाण्डुपत्राणि तेषां पाण्डुपत्राणां—परिणामपाण्डुराणां पत्राणां मध्ये किसलय-मिव = कोमलपल्लवमिव तपोधनानां = तापसानां मध्ये अवगुण्ठनवती = आवरणयुक्तपट-प्रावृतसर्वावयवा शरीरं च लावण्यं च शरीरलावण्यं = देहकान्ती नातिस्फुटे = अपूर्णव्यक्ते अनतिप्रकटे शरीरलावण्ये यस्याः सा स्फुटशरीरलावण्या = अनतिविभाव्यमानाङ्गसौन्दर्य-विभवा अत्रभवती = एषा प्रशस्ता ललना का स्वित् = का वा भवेत् ?

अर्थात् यथा जीर्णपाण्डुरपर्णस्याभिनवपल्लवस्य शोभां स्पष्टमविभाव्य द्रष्टुं चित्तं न चमत्कृतं भवति तथैव लम्बकूर्चानां मुनीनां मध्ये माना केयमवगुण्ठनवतीति भावः । अत्रोपमा काव्यलिङ्गोऽलङ्कारो आर्यावृत्तं च ।। १३ ।।

उभड़ते हुए शरीर और यौवन वाली घूँघट, निकाले हुए ऋषियों के बीच में खड़ी हुई, पीले-पुराने पत्तों के बीच में कोमल अभिनव पल्लवों की भाँति शोभायमान यह सुन्दरी युवती कौन हैं ? ।।१३।।

**विशेष—**यहाँ अवगुण्ठन शब्द का प्रयोग ऐतिहासिक दृष्टि से बड़े महत्त्व का है। इससे प्रतीत होता है कि अतिप्राचीन काल में अवगुण्ठन प्रथा का प्रचलन था। राजपरिवार तथा बड़े घरानों की स्त्रियाँ प्राचीन काल में भी घूँघट किया करती थीं। घूँघट तथा पर्दा प्रथा में अन्तर है। साड़ी के अञ्चल भाग से मुख का ढँकना घूँघट है और साड़ी के अतिरिक्त दूसरे वस्त्र उत्तरीय आदि से शरीर का ढँकना पर्दा प्रथा है, जिसका विकास यवनकाल से विशेष माना जाता है।

घूँघट की प्रथा इस देश की पुरानी प्रथा है। आदिकवि महर्षि वाल्मीकि रामायण से लेकर कविवर कालिदास आदि की रचनाओं तक इसका स्पष्ट उल्लेख मिलता है। कुछ विशेष अवसरों को छोड़कर स्त्रियाँ अवगुण्ठन करती थीं। जैसे—अतिसङ्कट, युद्ध स्वयंवर, व्रत, यज्ञ एवं विवाद के अवसर पर अवगुण्ठन के अभाव में स्त्रियों का दूसरों की दृष्टि में आना दोष नहीं माना जाता।

व्यसनेषु च कृच्छ्रेषु न युद्धे न स्वयंवरे। न व्रतौ न विवाहे च दर्शनं दूष्यते स्त्रियः ।। वा० रा० ११४।२८

और यह सीता इस समय विपत्ति में है, मानसिक कष्ट से भी युक्त है, विशेषकर मेरे पास है। इसलिए इस समय अवगुण्ठन के बिना सबके सामने आना दोष की बात नहीं है।

सैषा विपद्गता चैव कृच्छ्रेण च समन्विता। दर्शने नास्ति दोषोऽस्या मत्समीपे विशेषतः ।। ११४।२९

महाभारत में शल्यपर्व में कहा गया है—

अदृष्टपूर्वा या नार्यो भास्करेणापि वेश्मसु। ददृशुस्ता महाराज ! जना याता पुरं प्रति ।।

प्रतिमानाटक में भास ने लिखा है कि 'निर्दोषदृश्या हि भवन्ति नार्यो यज्ञे, विवाहे, व्यसने च (१।२०)। इसी प्रकार महावैयाकरण महर्षि पाणिनि ने अपनी अष्टाध्यायी के 'असूर्य्यललाटयोः दृशितपोः (३।१।३६) सूत्र का उदाहरण दिया है कि सूर्य्यं न पश्यन्तीति असूर्यंपश्या। अर्थात् जिन पर सूर्य तक की नजर न गई हो वे राजदाराएँ राजमहलों से बाहर नहीं निकलती थीं। जिन्हें सूर्य तक न देख पाये उस असूर्यंपश्या शब्द से स्पष्ट है कि स्त्रियाँ केवल पुरुषों की दृष्टि से ही नहीं बचाई जाती थीं, किन्तु धूप से भी बचाई जाती थीं। इस प्रकार स्त्रियों के प्रति पुरुषों का आकर्षण तथा स्त्रियों को सुन्दरता का विषय बनाने के लक्ष्य से घूँघट प्रथा का प्रचलन था क्योंकि स्वच्छन्दता से धूप में बाहर घूमने पर शरीर का रंग साँवला पड़ जाता है, और शरीर का लावण्य निकल जाता है। अद्भुत सुन्दरता के लिए लावण्य शब्द का प्रयोग होता है। मोती के ऊपर जो चमक दिखाई पड़ती है उसे लावण्य कहते हैं—

मुक्ताफलेषु छायायास्तरत्वमिवान्तरा। प्रतिभाति यदङ्गेषु तल्लावण्यमुच्यते ।।

पञ्चमोऽङ्कः | २४१

प्रतीहारी—देव कुदूहलगब्भोपहिदो ण मे तक्को पसरदि। णं दंसणीआ उण से आकिदी लक्खीअदि। [ देव कुतूहलगर्भोपहितो न मे तर्कः प्रसरति। ननु दर्शनीया पुनरस्या आकृतिर्लक्ष्यते। ]

राजा—भवतु अनिर्वर्णनीयं परकलत्रम्।

शकुन्तला—( हस्तमुरसि कृत्वा आत्मगतम् ) हिअअ किं एव्वं वेवसि ! अज्जउत्तस्स भावं ओहारिअ धीरं दाव होहि। [ हृदय किमेवं वेपसे। आर्यपुत्रस्य भावमवधार्य धीरं तावद्भव। ]


प्रतिहारीदेव ! = महाराज ! कुतूहलेन = कौतुकेन औत्सुक्येन गर्भे = मध्ये उपहितः युक्त इति कुतूहलगर्भोपहितः आश्चर्यभराक्रान्तः तर्कः = ऊहः मे = मम अनुमानं न प्रसरति = न विकसितो भवति, केयमिति निश्चेतुमसमर्थोऽहमित्यर्थः। ननु दर्शनीया = द्रष्टुं योग्या अस्या आकृतिः = शरीरावयवस्थानम् लक्ष्यते = अनुमीयते। भव्याकृतिरियम्-वश्यं भवता दृश्यतामिति भावः।

राजा—प्रतिहार्युक्तं तद्दर्शनं निषेधति—भवतु = अस्तु तावन् या वा, काधेयं भवतु, परकलत्रं = अन्यस्य दाराः अनिवर्णनोयम्=निवर्णनं=निपुणं विलोकनं तत् कर्तुमनुचितम्। अद्रष्टव्यमित्यर्थः। अनालोचनीयः खलु परपरिग्रहो भवतीति भावः।

शकुन्तला—दुर्निमित्तैर्दूयमानं मानसं शकुन्तला प्रत्याह (हस्तं = करम् उरसि =


प्रतिहारी—प्रभो, इसके विषय में मुझे भी कौतूहल हो रहा है आधार के बिना मेरा तर्क यहाँ काम नहीं दे रहा है। हाँ, इसकी आकृति तो अवश्य सुन्दर, दर्शनीय तथा आकर्षक मालूम होती है।

राजा—अच्छा, जाने दो, दूसरे की स्त्री को इस प्रकार ध्यान से देखना भी ठीक नहीं है।

विशेष—पराई स्त्री को घूर-घूर कर देखना भारतीय सदाचार के विरुद्ध है। दूसरे की स्त्री पर बुरी दृष्टि न देने की परम्परा भारत का प्राचीन आदर्श है और राष्ट्र की पवित्रता का द्योतक है। प्रसन्नराघव में भाद्रो मास के शुक्लपक्ष की चतुर्थी तिथि को चन्द्रमा के दर्शन की तरह पराई स्त्री को देखने का निषेध करते हुए कहा गया है कि—भाद्रपदचतुर्थी चन्द्रदर्शनमिव।

उदर्कभूतिमिच्छद्भिः सद्भिः खलु न दृश्यते।
चतुर्थी चन्द्रलेखेव परस्त्रीभालपट्टिका ॥

इसी का अनुवाद गोस्वामी तुलसीदास जी ने अपने रामचरितमानस में यों किया है—

जो पर नारि ललाट गोसाँई। तजहु चौथ चन्दा की नाईं।

मृच्छकटिक नाटक में भी पराई स्त्री का दर्शन निषेध किया गया है—

न युक्तं परकलत्रदर्शनम्।

अविवाहिता कन्याओं के देखने का वैसा निषेध नहीं है जैसा कि विवाहित स्त्रियों का। इसलिए भास कवि ने अपने प्रतिज्ञायौगन्धरायण में कुमारी कन्याओं को देखना दोषरहित बताया है—‘कन्यादर्शनं हि निर्दोषम्’ यही भाव नागानन्द में भी निर्दिष्ट है—‘कन्यका हि निर्दोषदर्शना भवन्ति’।

शकुन्तला—( छाती पर हाथ रखकर, मन ही मन ) हृदय ! क्यों इस प्रकार धड़क रहे हो। पतिदेव के पूर्व प्रदर्शित प्रेम को समझकर जरा धैर्य तो धारण करो।

विशेष—शकुनशास्त्र के अनुसार हृदय का धड़कना भावी अमङ्गल का सूचक है।

6 १६ शाकु०

२४२ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्

पुरोहितः— (पुरो गत्वा) एते विधिवदर्चितास्तपस्विनः। कश्चिदेषामुपाध्याय-संदेशः। तं देवः श्रोतुमर्हति।
राजा— अवहितोऽस्मि।
ऋषयः— (हस्तानुद्यम्य) विजयस्व राजन्।
राजा— सर्वानभिवादये।
ऋषयः— इष्टेन युज्यस्व।
राजा— अपि निर्विघ्नतपसो मुनयः?


वक्षसि कृत्वा = विधाय आत्मगतं = स्वगतम् विचारयति—हे हृदय ! = हे अन्तःकरण ! किं = कथं, एवं = अनेन प्रकारेण वेपसे = कम्पसे अनिष्टाशङ्कयाऽवधीरणाभयाद्वा हृदयस्य कम्पः। आर्यपुत्रस्य = स्वामिनः भावं = प्रेम अवधार्य = विचार्य धीरं = धैर्ययुतं तावत् भव = एधि। तादृशी प्रीतिर्न विकल्पते। अतश्चिन्ता न कार्येत्यर्थः।

पुरोहितः— पुरोधाः सोमरातः (पुरो गत्वा = अग्रे राज्ञः समीपे उपस्थाय) ब्रवीति-एते पुरोवर्तिनः तपस्विनः = तापसाः विधिवत् = यथाशास्त्रम्, अर्चिताः = पूजिताः सत्कृताश्च, कश्चित् = कोऽपि एषाम् = अमीषाम् उपाध्यायस्य सन्देशः उपाध्यायसन्देशः आचार्यमहर्षिकण्वस्य सन्दिष्टम् विद्यते तं = वाचनिकं देवः—महाराजः अर्हति श्रोतुम् = आकर्णयितुम्।

राजा— अवहितोऽस्मि = पूज्यस्य महर्षेः कण्वस्य सन्देशं भवन्मुखेभ्यः श्रोतुं सावधानोऽस्मि।

ऋषयः— (हस्तान् = करान्, उद्यम्य = उत्थाय) अब्रुवन्—राजन् = महाराज ! विजयस्व, विजयं लभताम् सर्वोत्कर्षेण वर्तस्वेति भावः।

राजा— सर्वान् = शार्ङ्गरवं शारद्वतं पुरोहितं गौतमी च सकलान् अभिवादये = प्रणमामि।

ऋषयः— ते ऊचुः = इष्टेन = अभिलषितेन फलेन युज्यस्व = युक्तो भव।

राजा— अपि = किम्, निर्विघ्नतपसः-निर्विघ्नानि तपांसि तपस्या येषां ते निर्विघ्न-तपसः = तपश्चरणेषु विघ्नरहिताः मुनयः = ऋषयः सन्ति वा न वा?


पुरोहित— (आगे आकर) महाराज का कल्याण हो। हे महाराज ! इन तपस्वियों को शास्त्रोक्त विधि से पूजा कर दी गई है, और इनके पास इनके गुरु जी महर्षि कण्व का कुछ सन्देश है, उसको आप सावधान होकर सुनें।
राजा— मैं सुनने के लिए सावधान हूँ, कहिए।
ऋषिगण— (हाथ उठाकर) हे राजन् ! आपकी हमेशा विजय हो, आप विजयी बनें।
राजा— मैं आप सबको प्रणाम करता हूँ, और आशीर्वाद की याचना करता हूँ
ऋषिगण— महाराज का कल्याण हो।
राजा— आपलोगों की तपस्या में किसी प्रकार का कोई विघ्न तो नहीं है, न?

पञ्चमोऽङ्कः २४३

ऋषयः—

कुतो धर्मक्रियाविघ्नः सतां रक्षितरि त्वयि ।
तमस्तपति घर्मांशौ कथमाविर्भविष्यति ॥ १४ ॥

राजा—( आत्मगतम् ) अर्थवान् खलु मे राजशब्दः । ( प्रकाशम् ) अथ भगवाँ-ल्लोकानुग्रहाय कुशली काश्यपः ।


ऋषयः— मुनयो निर्विघ्नतां वर्णयन्ति—कुत इति ।
अन्वयः— त्वयि रक्षितरि ( सति ) सतां धर्मक्रियाविघ्नः कुतः ? घर्मांशौ तपति ( सति ) तमः कथमाविर्भविष्यति ।
अथ मुनय आत्मतपसो निर्विघ्नतां वर्णयितुमुपक्रमन्ते—कुत इति । त्वयि भवति महाराजे दुष्यन्ते रक्षितरि = पालयितरि प्रजापालके, रक्षाकर्मकुर्वति सति सतां = सज्जनानां धार्मिकाणां धर्मक्रियाविघ्नः धर्मक्रियासु = धर्माचरणेषु विघ्नः = अन्तरायः धर्मानुष्ठान-विघ्नः कुतः = कस्माद्वा स्यात् संभवेत् । भवति रक्षके विद्यमाने सतां क्रियामात्रविघ्नोऽपि न सम्भाव्यते इति सुतरां धर्मक्रियाविघ्न इति भावः । तत्र दृष्टान्तमाह—घर्मांशो = सूर्ये तपति सति, पूर्णबलेन प्रकाशमाने सति तमः = अन्धकारः कथं = केन प्रकारेण आविर्भवति = प्रकाशमागमिष्यति । अतश्च हे राजन् ! त्वयि रक्षके। जागरूक्रे सति कथं धर्मक्रियानुष्ठाने विघ्नस्य शङ्कापि सम्भवतीति भावः । अर्थात्—राजन् ! सावधानेन मनसा प्रजापालनकर्म कुर्वति भवति जागरूक्रे समेषां सामान्यक्रियामात्रेऽपि न कश्चनान्तरायः सम्भवति, धर्मानुष्ठानविघ्नस्योपस्थितः कथैव का ? अतो वयं निश्चिन्ता सन्तः स्वेषु स्वेषु कर्मसु प्रवर्तामहे । यथा दिवाकरे उदीयमाने तमः स्वयमेव दूरीभवति । तथैव सूर्यसदृशस्य तेजस्विनोर्भवतो व्यवस्थयाऽस्माकं सर्वं यज्ञानुष्ठानादिकं सम्यक् सततं प्रचलति न तत्रास्ति कोऽप्यन्तराय इति भावः ।
अत्र दृष्टान्तः प्रतिवस्तूपमा वालङ्कारः, अनुष्टुप् छन्दश्च ॥ १४ ॥
राजा—अर्थवान् = सार्थकः खलु=निश्चयेन मे = मम राजशब्दः = राजा इति पदम् । सुष्ठु प्रजापरिपालनेन जनानुञ्जनादन्वर्थः राजशब्दः-राजते दीयते, रञ्जयतीति च राजशब्दव्युत्पत्तिः ।

'ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत् क्षत्रबन्धुमनामयम् ।
वैश्यं क्षेमं समागत्य शूद्रमारोग्यमेव च ॥ २ । १२७ ॥


ऋषिगण— हे राजन ! सज्जनों के रक्षक आपके रहते हमारी तपस्या में विघ्न हो ही कैसे सकता हैं ! क्योंकि प्रचण्ड किरण वाले भास्कर के रहते अन्धकार का आविर्भाव ही कैसे हो सकता है ? ॥ १४ ॥

राजा—( मन ही मन ) मेरा राजा कहलाना आज सर्वथा सार्थक हुआ जबकि ये तपस्वी लोग इस प्रकार विघ्न बाधाओं से रहित होकर तपश्चर्या कर रहे हैं। ( प्रकट में ) महातपस्वी महर्षि कण्व जी प्रसन्न एवं कुशल पूर्वक हैं, न !

विशेष— राजकुल में उत्पन्न होने से तो सभी राजा कहे जाते हैं, किन्तु वस्तुतः वही राजा है जो लोकरञ्जन करे, मानो निरन्तर प्रजाओं का कल्याण करें । जो प्रजा की शुभाशंसा में निरत रहता हैं और हमेशा प्रजाओं का कल्याण करता रहता है, सच्चे अर्थ में वही राजा है । 'लोकान् रञ्जयतीति राजा' यह व्युत्पत्ति लोकरञ्जक राजा में ही घटती है ।

CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२४४

अभिज्ञानशाकुन्तलम्

ऋषयः— स्वाधीनकुशलाः सिद्धिमन्तः। स भवन्तमनामयप्रश्नपूर्वकमिदमाह।

राजा— किमाज्ञापयति भगवान्।

शाङ्गंरवः— ^१यन्मिथः समयादिमां मदीयां दुहितरं ^२भवानुपायंस्त तन्मया प्रीतिमता युवयोरनुज्ञातम्। कुतः—

त्वमर्हतां प्राग्रसरः स्मृतोऽसि नः शकुन्तला ^३मूर्तिमती च सत्क्रिया।
समानयंस्तुल्यगुणं वधूवरं चिरस्य वाच्यं न गतः प्रजापतिः ॥ १५ ॥


मनुवचनानुसारं राजा महर्षेः कुशलं पृच्छति—अथ = किम् भगवान् = श्रीमान् लोकानुग्रहाय = जनकल्याणै कुशली = सकुशलः काश्यपः = महर्षिः कण्वः त्रिभुवनानुग्राह-कत्वेन महर्षेः लोकोत्तराः तपःसिद्धिः, परोपकारनियत्तत्वं च ध्वन्यते।

ऋषयः— स्वाधीनकुशलाः-स्वाधीनं = आत्मायत्तं कुशलं = कुशलता येषां ते स्वाधीन कुशलाः = स्वतन्त्रसुखा आत्माराम्रा वा सिद्धिमन्तो = अलौकिकशक्तियुक्ताश्च महर्षयो भवन्ति। तत्र महर्षि कण्वः, सिद्धिमन्, अतः स्वाधीनकुशल इत्यर्थः। स महर्षिः कण्वः भवन्तं - त्वाम्, अनामयप्रश्नपूर्वकम् = अनामयस्य प्रश्नः पूर्वं यस्मिन् कर्मणि तत् अनामयप्रश्नपूर्वकम् = आरोग्यप्रश्नपुरःसरम् अपि अनामयः असि इति प्रथमं पृष्ट्वेत्यर्थः। इदं = वक्ष्यमाणम् आह = उक्तवान्।

राजा— भगवान् = श्रीमान् कण्वः किम् आज्ञापयति = किं वदति ?

शाङ्ग्ररवः— उक्तवान्-यत् भवान् = त्वम् मिथः समयात् = परस्परसङ्केतात, अन्योन्यानुरागेण 'गान्धर्वः समयान्मिथ' इति याज्ञवल्क्योक्ते गान्धर्वेण विवाहेनेत्यर्थः, इमां = पुरो निधीयमानां मदीयां = मामकीनां दुहितरम् उपायंस्त = परणीतवान् तत् = इदमनुचितमपि स्वेच्छाचरितमुपयमनरूपं तव कायंम् प्रीतिमता = प्रसन्नेन मया कण्वेन युवयोः = वाम् उभयोः अनुज्ञातं = अनुमतं, स्वीकृतम्, कुतो = मयानुज्ञातमित्यत आह—त्वमहंतामिति ।

अन्वयः— त्वं नः अर्हतां प्राग्रसरः स्मृतोऽसि, शकुन्तला च मूर्तिमती सत्क्रिया। तुल्यगुणं बन्धुवरं समानयन् प्रजापतिः चिरस्य वाच्यं न गतः।

अथ कुलपतेः कण्वस्य सन्देशं निवेदयन् तदीयशिष्यः शार्ङ्गरवो नृपतिं दुष्यन्तमाह—त्वमहंतामिति। त्वं = भवान् नः = अस्माकम्, अर्हतां = पूज्यानां प्राग्रसरः प्रकर्षण


ऋषिगण— हे राजन् कण्व सदृश योगसिद्धिशाली महात्मा लोग तो हमेशा ही सकुशल रहते हैं। तपस्या के प्रभाव से उनकी तो कुशलता सर्वथा सिद्ध है। हाँ हमारे गुरुजी ने पहले आपकी आरोग्यता का प्रश्न करके पुनः यह सन्देश आपसे कहा है। मिलने पर ब्राह्मणों से कुशलता और क्षत्रियों से निरोगता पूछना चाहिए। 'ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत् क्षत्रबन्धुमनामयम्'

राजा— कहिए, महर्षि कण्व ने मुझको क्या आज्ञा दी है ?

शाङ्ग्ररव— भगवान् कण्व ने आपसे कहा है कि हे राजन् ! आपने परस्पर की अभिलाषा से ही गान्धर्व विधि से ही स्वेच्छापूर्वक मेरी अनुमति के बिना ही इस कन्या शकुन्तला के साथ जो विवाह कर लिया है, तुम दोनों की स्वेच्छा से किये हुये उस गान्धर्व विवाह को मैंने प्रसन्नता पूर्वक स्वीकार कर लिया है, क्योंकि—

आप राजा होने के कारण हम आदरणीयों में श्रेष्ठ समझे जाते हैं और यह शकुन्तला भी


पाठा०—१. यन्मिथःसमवायादिमां। २. भवानुपयेमे। ३. मूर्तिमतीव सत्क्रिया।

पञ्चमोऽङ्कः २४५

तदिदानीमापन्नसत्त्वा प्रतिगृह्यतां सहधर्मचरणायेति ।

अग्रसरः पुरोगामी मुख्यः स्मृतोऽसि = मतोऽसि, वयं त्वां सत्क्रियार्हाणाम् अग्रणी मन्यामहे । शकुन्तला च मूर्तिमती शरीरधारिणी, धृतशरीरा सत्क्रिया = शोभना क्रियेव, सत्कारस्य साक्षान्मूर्तिरिव, सकलजनाभिनन्दनीयास्तीति यावत् । तुल्याः = समानाः गुणाः यस्य तत् तुल्यगुणं = समानगुणम्, वधूश्च वरश्चानयो समाहारः वधूवरं = वधूं च वरं च इमां च त्वां च वरवध्वौ समानयन् = संयोजयन् प्रजापतिः विधाता चिरस्य = बहोः कालात् वाच्यम् = असमानवधूवरयोजनरूपम् अपवादम् ।

वाच्यं वक्तव्यमित्येतौ प्रवर्तेते प्रपादने ।
वचो हे कुत्सिते हीने दूषणेऽभिधयोदिते ॥ इति धरणी

न गतः = न प्राप्तः । अर्थात् राजन् ! परस्परानुरागेण त्वमिमां गान्धर्वविवाहविधिना परिणीतवान् । तत्रानन्दमेवानुभवामि, यतो हि त्वं कुलीनानामग्रणी इयं च शकुन्तला साक्षात् शरीरधारिणी सत्क्रियैवास्ति । अतस्त्वमस्या अनुरूपः, इयं च त्वदनुरूपा, युवयोः परस्परं प्रेम महता सौभाग्येन सम्पन्नम् । बहोः कालात् लोके प्रवृत्तम् असमानदम्पति संयोजनात्मकम् अपवादमसहमानो विधाता शकुन्तलामिमां त्वां दुष्मन्तं च समानगुणौ निर्मायात्मनःकलङ्कं मार्जितवानिति मन्ये ।

अत्रोत्प्रेक्षानुप्रासकाव्यलिङ्गालङ्कारा सन्ति, छन्दश्चास्ति वंशस्थम् ॥ १५ ॥

तत् = तस्मात् कारणात् त्वया शकुन्तलापरिणयस्य कृतत्वात् मया तदनुमतत्वाच्च इदानीं = अधुना एषा सत्त्वमापन्ना = आपन्नसत्वा यद्वा आपन्नं = प्राप्तं सत्त्वं = जीवं यामिति आपन्नसत्त्वा = गर्भिणीति सहधर्मचरणाय सह = सहैव धर्मस्य = यज्ञादेः चरणाय


साक्षात् शरीरधारिणी सत्क्रिया ही है। अतः अधिक समय के बाद ऐसे तुल्य गुण वधू वर का जोड़ा मिलाने से ब्रह्मा जी संसार की प्रशंसा के पात्र हुए हैं ॥ १५ ॥

**विशेष—**विधाता वधू-वर के जोड़े को कम मिलाते हैं, यदि कहीं कन्या सुन्दर होती है तो वर उसके अनुरूप नहीं रहता, यदि कहीं वर गुणी युवा एवं सुन्दर है तो कन्या कुरूपा एवं निर्गुणी होती है। इसलिए लोग ब्रह्माजी की निन्दा किया करते हैं, परन्तु तुम दोनों समान गुण एवं रूप वालों का यह जोड़ा बड़े सौभाग्य से विधाता ने बनाकर सदा की तरह निन्दा के पात्र न होकर प्रशंसा के ही पात्र हुए हैं। अर्थात् तुम दोनों का किया हुआ यह विवाह मुझे स्वीकार है।

अष्ट दिक्पालों के अंश से उत्पन्न धार्मिक प्रवृत्ति वाला राजा संसार के समस्त आदरणीय व्यक्तियों में श्रेष्ठतम माना जाता है। श्रेष्ठ व्यक्तियों का सत्कार श्रेष्ठ वस्तुओं से ही करना समुचित है। आप सत्कार्य हैं तो शकुन्तला सत्कारस्वरूप है। अतः इससे आपका सम्मान समुचित ही है। पतिपत्नी का मेल विधाता गलत करते हैं। इसलिए कहा गया है—'या सुन्दरी सा पतिना विहीना' बेमेल व्यक्तियों का विवाह करने की जो ब्रह्मा जी के मस्तक पर कलङ्क की टीका लगी हुई थी उसको तुम दोनों शकुन्तला दुष्यन्त की जोड़ी बनाकर उन्होंने अब धो दिया है। ऐसी सुन्दर जोड़ी विधाता ने इससे पहले नहीं बनाई थी, जिससे वह निन्दा का पात्र था, अब बना दी, जिससे अब वैसा नहीं रहा क्योंकि शकुन्तला तथा दुष्यन्त अपने समय के बेजोड़ स्त्री पुरुष हैं।

और अब आपकी धर्मपत्नी शकुन्तला गर्भिणी हैं। अतः इसको धर्माचरण के लिए अपने पास रखिए।

**विशेष—**आपन्नसत्त्वा का अर्थ गर्भवती हैं। विवाहित व्यक्ति जो धर्म का आचरण अकेला करता है तो वह निष्फल हो जाता है। इसलिए विवाहित को अपनी पत्नी अपने पास रखकर

२४६ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

गौतमी—अज्ज किंपि वत्तुकामम्हि । ण मे वअणावसरो अस्ति । कहंति । [ आर्य किमपि वक्तुकामास्मि । न मे वचनावसरोग्स्ति । कथमिति ] ।

णापेक्खिओ गुरुअणो इमाइ ण हु पुच्छिदो अ बंधुअणो । एक्कक्कमेव्व चरिण् भणामि किं एक्कमेक्कस्स ॥ १६ ॥ [ नापेक्षितो गुरुजनोऽनया न खलु पृष्टश्च बन्धुजनः । एकैकमेव चरिते भणामि किमेकमेकस्य ॥ ]

= गृहस्थाश्रमधर्मपरिपालनाय दम्पत्योः सहाधिकारादिति नियमेन सपत्नीकस्यैव पुंसो धर्माचरणेऽधिकारस्य शास्त्रबोधितत्वादितिभावः ।

गौतमो—आर्य ! = श्रीमन् ! किमपि = किञ्चित् वक्तुकामा = कथयितुकामा अस्मि, किन्तु मे = मम वचनावसरः = कथनावकाशः न अस्ति = न विद्यते कथमिव = केन प्रकारेण–कुतो न वचनावकाशः इति चेदुच्यते । तदेवाह—

**अन्वयः—**अनया गुरुजनः नापेक्षितः ( त्वयापि ) बन्धुजनः न पृष्टः खलु एकैकम् एव चरिते एकस्य एकं किं भणामि ।

अथ गौतमी शकुन्तला पतिग्रहविषये किमपि वक्तुमनावश्यकं मत्वा ब्रवीति— नापेक्षित इति । अनया = शकुन्तलया गुरुजनः = मान्यजनो महर्षिः कण्वः अहं च न अपेक्षितः=न गणितः गुरुजनापेक्षा न कृता वयमेव कर्तव्यं निर्णीतमित्यर्थः त्वयापि बन्धुजनः = एतद्बन्धुवर्गः कन्याबन्धुः न पृष्टः = शकुन्तलार्थे न याचितः इत्यमितरनिरपेक्षम् एकैकमेव चरिते = एकेन एकेनैव परस्परावाचारेणानुष्ठिते गन्धर्वलक्षणे विवाहे लक्षण कर्माणि एकस्य युवयोरेकस्य तव एकं=किमपि किं भणामि न भणामीत्यर्थः ! शकुन्तलायाः तव च तुल्यदोषात् त्वयाऽनुचितं कृतमिति शकुन्तला पक्षपातेन त्वामहं न वच्मि । अतो नोचितं त्वं कृतवानिति ध्वन्यते ।

राजन् ! पूर्वं विवाहकाले त्वमियं च द्वावपि अन्योन्यरागान्धतया न किमपि समुदाचारं स्मृतवन्तौ, अतोऽधुनापि अस्याः प्रतिग्रहविषये नारमणीयं किञ्चिद्वक्तुमुचितम् । तथाविधं स्वैच्छिकं परस्परानुरागं विचार्य त्वमिमां कण्वस्य प्रियदुहितरं शकुन्तलामनुगृहाणेतिभावः अत्रार्थापत्तिरलङ्कारो गाथा छन्दश्च ॥ १६ ॥


धर्माचरण करना चाहिए । क्योंकि शास्त्रों में सपत्नीक होकर धर्माचरण करना उचित माना गया है—‘सपत्नीको धर्ममाचरेत्’ । पत्नी के साथ-साथ धर्माचरण का आदेश देकर धर्माचार्यों ने पत्नियों को अत्यन्त ऊँचा स्थान दिया है । गान्धर्व विधि से किया गया विवाह भी धर्मविवाह माना जाता है । इसलिए शकुन्तला के साथ रहकर धर्माचरण का आदेश दिया गया है ।

गौतमी—श्रीमन् ! मैं भी कुछ कहना चाहती हूँ, पर, मेरे लिए कहने का मौका ही नहीं रह गया है, क्योंकि—

हे राजन् ! इस गान्धर्व विवाह के सम्बन्ध में न तो इस शकुन्तला ने अपने गुरुजनों का कुछ ख्याल किया, न आपने ही अपने बन्धु-बान्धवों से कुछ पूछा । अतः तुम दोनों एक प्रकार के दोषी हो । अतः किसको दोष दिया जाय ? एक अपराधी हो तो उसे कुछ कहा सुना जाय, पर जब दोनों ही दोषी हैं । तब किसके लिए दोष दिया जाय ? ॥ १६ ॥

**विशेष—**गौतमी लोकव्यवहार में अति कुशल है । जिस समय शार्ङ्गरव महर्षि कण्व का सन्देश सुना रहे थे उस समय राजा की मुखाकृति पर अस्वीकृति अनभिज्ञता तथा घृणा के भाव उमड़

पञ्चमोऽङ्कः

२४७

शकुन्तला—( आत्मगतम् ) किं णु खु अज्जउत्तो भणादि [ किं नु खल्वार्यपुत्रो भणति । ]

**राजा—**किमिदमुपन्यस्तम् ।

शकुन्तला—( आत्मगतम् ) पावओ खु वअणोवण्णासो । [ पावकः खलु वचनोपन्यासः । ]

**शाङ्गंरवः—**कथमिदं नाम । भवन्त एव सुतरां लोकवृत्तान्तनिष्णाताः ।


शकुन्तला—( आत्मगतं स्वगतम् ) वदति आर्यपुत्र ! = श्रेष्ठः स्वामी किं नु खलु भणति = किमुत्तरं दद्यात् ।

**राजा—**महर्षेः दुर्वाससः शापबलेन विस्मृतविवाहवृत्तान्ते राजा पृच्छति—किमिदं किमुपर्युक्तं स्वेच्छापरिणयादिकम् उपन्यस्तम्=कथितम्, किमिदमनारब्धमित्यर्थः । अस्योपन्यासस्यासम्बद्धत्वात् तदर्थो मया नावबुध्यत इति भावः ।

**शकुन्तला—**दुर्वाससा दत्तस्य शापस्य वृत्तान्तमजानन्ती शकुन्तला राज्ञो वचनमाकर्ण्य आत्मगतं विचारयति—पावकः=अनलः खलु एव साक्षात् अग्निसमो वचनोपन्यासः= वाग्विन्यासः स्वामिनो वचनोपन्यासस्य हृदयदहकत्वादग्निसमत्वमुक्तम् ।

**शाङ्गंरवः—**अथ राज्ञः दुर्वाससः शापहेतुकं शकुन्तलाविस्मरणमजानन् शाङ्गंरवो राजोक्तेरनौचित्यं बोधयितुमुपक्रमते—कथमिदं नाम = कथं = केन प्रकारेण इदम् उपर्युक्तं संभाव्यते, किमिदमुपन्यस्तमिति राजोक्तौ इदं पदं कुतः प्रयुज्यते । अस्मदुदीरितं वृत्तान्तमजानन्निव किमिति पृच्छतीति भावः । भवन्तः = यूयम् एव सुतराम् = सुष्ठु लोकस्य = जगतः वृत्तान्ते = व्यवहारे निष्णाताः = दक्षा इति लोकवृत्तान्तनिष्णाताः = लोकव्यवहारपटवः, वर्णाश्रमधर्मस्य पालकत्वाद् भवन्तो राजान एव अस्मदपेक्षया सुतरां लोकव्यवहारस्य वृत्तज्ञाः, वयन्तु तपोवनवासित्वाङ्गलोकवृत्तान्तभिज्ञाः । तथापि यावदवगतं लोकवृत्तं वदाम इति भावः ।


रहे थे, गौतमी ने उन भावों को ताड़ लिया और वात्सल्यपूर्ण सुझाव देना आरम्भ किया। वस्तुतः शकुन्तला को इसमें अपने गुरुजनों तथा बन्धुजनों की अनुमति ले लेनी चाहिए थी तथा आपको भी अपने बन्धुओं एवं शकुन्तला के बन्धुओं से बातचीत कर लेनी चाहिए थी, जिससे इस प्रकार के गुप्त रूप से गान्धर्व विवाह करने को आवश्यकता ही नहीं पड़ती। अतः इस विषय में आप दोनों समान ही दोषी हैं। जब दोनों का समान ही दोष है, तो एक दूसरे को दोष न देकर अपना ही दोष स्वीकार करना चाहिए, और दूसरे पर आश्चर्य या क्रोध करना उचित नहीं है।

शकुन्तला—( मन ही मन ) देखें, अब आर्यपुत्र इस विषय में क्या कह रहे हैं ?

**राजा—**हैं ! हैं ! यह क्या कहा जारहा है, आप लोग यह कैसी बात कह रहे हैं ?

शकुन्तला—( मन ही मन ) हा धिक् ! हा धिक् ! इनका यह वचन तो आग की तरह जलाने वाला है ।

**शाङ्गंरव—**आप यह क्या कह रहे हैं कि यह क्या बात है ? हे राजन् आप तो स्वयं लोक व्यवहार को अच्छी तरह जानने वाले हैं। देखिए—

२४८ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्

सतीमपि ज्ञातिकुलैकसंश्रयां जनोऽन्यथा भर्तृमतीं विशङ्कते ।
अतः समीपे परिणेतुरिष्यते प्रियाप्रिया वा प्रमदा स्वबन्धुभिः ॥ १७ ॥

**राजा—**किं चात्रभवती मया परिणीतपूर्वा ?


**अन्वयः—**ज्ञातिकुलैकसंश्रयां भर्तृमतीं सतीमपि जनः अन्यथा विशङ्कते । अत स्वबन्धुभिः प्रिया अप्रिया वा प्रमदा परिणेतुः समीपे इष्यते ।

तमेव लोकव्यवहारं निर्दिशति—सतीमपीति। ज्ञातिकुलैकसंश्रयां भर्तृमतीं सतीमपि जनः अन्यथा विशङ्कते । अतः स्वबन्धुभिः प्रिया अप्रिया वा प्रमदा परिणेतुः समीपे इष्यते ज्ञातिकुलं = पितृकुलं बान्धवगोत्रमेव एकः = केवलः संश्रयो यस्याः सा ज्ञातिकुलैकसंश्रयां = पितृगृहमात्रवासशीलां, बान्धवगृहवासिनीं वा भर्तृमतीं = सभर्तृकां, विद्यमानधवां, सधवां सुवासिनीम् सतीमपि पतिव्रतां साध्वीमपि जनः = लोकः अन्यथा = अन्यप्रकारेण असतीमिति विशङ्कते = सम्भावयति । अतः = अस्मादेव खलु कारणात् लोकापवादभयात् स्वबन्धुभिः = वधूबन्धुभिः प्रिया = भर्तुरभिमता अप्रिया भर्तुरनभिमता वा प्रकृष्टो मदः = तारुण्यमदो यस्यां सा प्रमदा = स्त्रीमात्रम् परिणेतुः = वोढुः, पत्युः समीपे = निकटे, सन्निधौ इष्यते = वाञ्छ्यते प्रार्थ्यते । यत एवमतो लोकापवादभीरुणा गुरुणा त्वयोपेक्षिता साध्वी तव धर्मपत्नीयं शकुन्तला त्वत्समीपं प्रापिता तदिदानीं धर्माचरणाय प्रतिगृह्यताम्।

अर्थात् तपोवननिवासिनो वयं न सम्यक् लोकवृत्तमवगच्छामः । राजन् ! युवतीनां चारित्र्यं सर्वदा भवति संशयास्पदम् । यदि काचिदपि सधवा सती स्त्री पितृगेहं तिष्ठेत्तदा साधारणोऽपि जनः तत्र सन्दिहानोऽसती तां सम्भावयति । अतो लोकापवादभिया वयं तव सन्निधौ इमामानीतवन्तः । यदिदं तव परिणीता प्रिया पत्नी चेत्तदा मां गृहिणीं मत्वा गृहाण, अन्यथा दासीवत् परिपालनीया । यतो हि भवन्तमन्तरा अस्या नान्या कापि गतिरिति तात्पर्यम् अत्राप्रस्तुतप्रशंसा काव्यलिङ्गानुप्रासालङ्कारा वंशस्थवृत्तञ्च ॥ १७ ॥

**राजा—**कण्वान्तेवासिनः शार्ङ्गरवस्योक्त्या तदर्थमवगच्छन् राजा पृच्छति—मया = दुष्मन्तेन अत्रभवती = मान्येयं तापसदुहिता पूर्वं परिणीता = परिणीतपूर्वा = प्राक्कृतो-


जिसका पति मौजूद है, ऐसी युवती स्त्री यदि हमेशा पिता या बन्धु-बान्धवों के ही घर पर रहे तो, चाहे वह कितनी सती क्यों न हो, परन्तु लोग तो उसके विषय में अनेक प्रकार की विपरीत शङ्काएँ करने लगते ही हैं। अतः युवती स्त्री को चाहे वह पतिप्रिया हो या न हो, तो भी बन्धु-बान्धव उसे पति के घर ही छोड़ना चाहते हैं ॥ १७ ॥

**विशेष—**यदि कोई विवाहिता स्त्री अपने पिता के यहाँ रह जाती है तो लोग उसके सम्बन्ध में अनेक शङ्काएँ उठाते रहते हैं। कोई कहता है कि यह अमुक युवक से फँसी हुई है अतः पति के घर रहना नहीं चाहती है; तो कोई कहता है कि यह दुश्चरित्रा है अतः इसका पति इसे अपने यहाँ नहीं रखता है परन्तु वास्तविक बात कोई नहीं जानता। अतः भारतीय शास्त्रों में पति के जीवित रहते स्त्रियों का अपने पति के घर रहना उचित है, पिता के घर रहना अनुचित बतलाया गया है। देखिए पद्मपुराण का भी कहना है—

कन्या पितृगृहे नैव सुचिरं वास मर्हति ।
लोकापवादः सुमहान् जायते पितृवेश्मनि ॥

**राजा—**तो, क्या मैंने इस श्रीमती से कभी विवाह किया है ?

पञ्चमोऽङ्कः २४९

शकुन्तला—( सविषादम् । आत्मगतम् ) हिअअ संपदं दे आसंका । [ हृदय सांप्रतं त आशङ्का । ]
शाङ्गरवः—किं कृतकार्यद्वेषो धर्मं प्रति विमुखता कृतावज्ञा।


द्वाहा अस्ति किम् = किमु ? किमियं स्त्री मया पूर्वं परिणीता न मया तथा स्मर्यते इति भावः ।

शकुन्तला— सा सविषादमात्मगतं वदति—हे हृदय ! साम्प्रतं = आर्यपुत्रे एवं वदति सति ते = तव आशङ्का = युक्ता, यदाशङ्कितममङ्गलं मया तदिदमुपस्थितम् । अतो ते शङ्का सत्या जातेति भावः ।

शाङ्गरवः— किञ्चेति पूर्वोक्तं राज्ञो वचनेन शकुन्तला विषये वैमुख्यमाशङ्क्य शार्ङ्गरवः सामर्षमाह—किं कृतकार्येति पद्यार्द्धम्—

अन्वयः— कृतकार्यद्वेषः किम् ? धर्मं प्रति विमुखता किम् ? कृतावज्ञा किम् !

तव राज्ञः कृतं = विहितं यत् कार्यं शकुन्तलाया गान्धर्वपरिणयात्मकं तत्र = परिणीतायामस्यां द्वेषः अप्रीतिरिति कृतकार्यद्वेषः = स्वेच्छया निष्पादिते गान्धर्वविवाहे तवारुचि किम्, धर्मं = धर्माचरणं प्रति विमुखता वैमुख्यं पराङ्मुखता किम् ? पूर्वं धर्मसम्पादनार्थमिमां परिणीयेदानीं धर्मार्जनवैमुख्यं जात किमित्याशयः । कृतस्य = सम्पादितस्य कर्मणः अवज्ञा = अनादरः, एते आरण्यका दरिद्रा मुनयः न तु मया सह सम्बन्धयोग्या इत्यनादरः किम् ? एषु उक्तेषु निमित्तेषु अन्यतमं तवास्यां वैमुख्यस्य निमित्तं किमिति प्रश्नस्याशयः ।


शकुन्तला—( बड़े खेद के साथ मन ही मन ) हे हृदय ! मेरी अमङ्गल की आशङ्का आज सच्ची सिद्ध हो गई ।

शाङ्गरव— हे राजन् ! क्या आप स्वयं अपने मन से किये हुए इस गान्धर्व विवाह से द्वेष करते हैं या धर्म से विमुख होना चाहते हैं या अपने किये हुए कार्य का तिरस्कार करना चाहते हैं या हमारा तिरस्कार करना चाहते हैं ?

विशेष— भले ही अपना किया हुआ काम गलत हो, पर उसे स्वीकार कर लेना चाहिए धर्म से मुँह नहीं मोड़ना चाहिए। जान बूझकर अवज्ञा करना ठीक नहीं। दुष्यन्त ने जो शकुन्तला से गान्धर्व विवाह किया है उसे स्वीकार नहीं करते, अतः धर्म से पीछे हट रहे हैं, सारा वृत्तान्त जानते हुए भी इनकार करना उचित नहीं। शकुन्तला आश्रम में पली है वह झूठ नहीं बोल सकती, राजा भले ही झूठ बोल जाय यह समझाकर शाङ्गरव का भर्त्सनापूर्ण वचन है। वस्तुतः शाङ्गरव को यह ज्ञान नहीं है कि महर्षि दुर्वासा के शाप के कारण राजा दुष्यन्त को शकुन्तला के विवाह का स्मरण नहीं है ।

यहाँ दोनों पक्ष सही दिखाए गये हैं ! राजा दुष्यन्त को याद नहीं है । इसलिए इनकार कर रहे हैं शाङ्गरव का भी सोचना ठीक ही है । शाङ्गरव सोचता है कि यह धर्मतः राजा खासकर मेरा अपमान कर रहा है जो उचित नहीं ।

पर प्रसंग को देखने से प्रतीत होता है कि राजा दुष्यन्त का उज्ज्वल चरित्र धीरता, गम्भीरता सहिष्णुता तथा धार्मिकता के साथ उभर आया हैं ? इस प्रकार के कटु वाक्यों पर वह धैर्य नहीं छोड़ता उत्तेजित नहीं होता और धर्म छोड़ने का साहस नहीं करता । इस प्रकार यहाँ राजा का आदर्शमय चरित्र सामने आ गया है ।

महाभारत में जहाँ से यह कथा ली गई है वहाँ दुष्यन्त जानते हुए भी इनकार करते दिखाए

२५० अभिज्ञानशाकुन्तलम्

**राजा—**कुतोऽयमसत्कल्पनाप्रश्नः ।
शार्ङ्गरवः—

मूर्च्छन्त्यमी विकाराः १प्रायेणैश्वर्यमत्तेषु ॥ १८ ॥

**राजा—**विशेषेणाधिक्षिप्तोऽस्मि ।
**गौतमी—**जादे मुहुत्तअं मा लज्ज । अवणइस्सं दाव दे ओउंठणं । तदो तुमं भट्टा अहिजाणिस्सदि । [ जाते मुहूर्तं मा लज्जस्व । अपनेष्यामि तावत्तेऽवगुण्ठनम् । ततस्त्वां भर्त्ताभिज्ञास्यति । ] ( इति यथोक्तं करोति । )


राजा—शार्ङ्गरवोक्तिमसहमानो राजा मध्ये एव सामर्षं पृच्छति—कुतोऽयमिति ।
कृतः = कथम् आपद्यते अयं = पूर्वोक्तः असत् कल्पना प्रश्नः = असताम् = अविद्यमानानां कृतकार्यद्वेषादीनां कल्पनया प्रश्नः, कृतकार्यद्वेषादीन् मयि आरोप्य कुत एवं पृच्छ्यते ? भवादृशानामिदमनुचितम् तस्माद् भवतां कथमयमुपालम्भः ?
शार्ङ्गरवः—राजोक्तमसत्कल्पनामुत्तरार्द्धेन शार्ङ्गरवो निरस्यति—मूर्च्छन्त्यमीति ।
**अन्वयः—**ऐश्वर्यमत्तेषु प्रायेण अमी विकारा मूर्च्छन्ति ॥ १८ ॥
ऐश्वर्येण = प्रभुत्वेन मत्तानां = उन्मत्तानां प्रभुत्वमदोन्मत्तानाम् सदसद्विवेकहीनानां प्रायेण = बाहुल्येन अमी विकाराः = उक्ता विकृतयः, कृतकार्यद्वेषविज्ञादयो दोषा मूर्च्छन्ति = समुद्भवन्ति वर्द्धन्ते । ऐश्वर्येण मत्त एव भवान् कृतकार्यद्वेषं कृतावज्ञादिकं वाऽस्माकमवज्ञां वा किं करोतीत्याशयः । अत्रार्थान्तरन्यासोऽलङ्कार आर्या छन्दश्च ।
**राजा—शार्ङ्गरवोक्तिमाकर्ण्य नृपो वदति-विशेषेण=**अत्यर्थं सुतराम् अतिक्षिप्तोऽस्मि= तिरस्कृतोऽस्मि । = भर्त्सितोऽस्मि, लाञ्छितोऽस्मि ऐश्वर्यमदमत्तत्वकथनात् ।
गौतमी—राजानं दुष्यन्तं प्रत्याययितुमारभमाण गौतमी शकुन्तलामाह—जाते ! पुत्रि ! मा लज्जस्व = लज्जां न कुरु तावत्ते = तव अवगुण्ठनं = मुखावरणम् अपनेष्यामि = दूरीकरिष्यामि ततः = तत्पश्चात् भर्ता = स्वामी त्वां भवतीं अभिज्ञास्यति = परिचेष्यति ( इति = एवमुक्तम् = नातिक्रम्य यथोक्तं = अवगुण्ठनापनयनं करोति = विदधाति ) ।


गये हैं, वहाँ उनका चरित्र निकृष्ट कोटि का माना गया है । पर यहाँ कविवर कालिदास ने दुर्वासा के शाप की कल्पना कर दुष्यन्त के चरित्र को अत्यन्त ऊँचा उठा दिया है, जो एक आदर्श चरित्रवान् राजा में होना चाहिए । यही भारतीय राजाओं का उज्ज्वल आदर्शमय चरित्र है इसी के कारण कोई पराई स्त्री पर नजर नहीं उठाता ।
**राजा—**इन मिथ्या कल्पनाओं का अवसर ही क्या है ? अर्थात् मैंने इससे विवाह ही नहीं किया है ।
**शार्ङ्गरव—**प्रायः इस प्रकार के विकार ऐश्वर्य आदि से उन्मत्त लोगों में होते हुए प्रायः देखे जाते हैं ॥ १८ ॥
**राजा—**यह तो मेरे ऊपर कलङ्क और मिथ्या दोषों का स्पष्ट ही आरोप है ।
गौतमी—( शकुन्तला के प्रति ) हे पुत्रि ! थोड़ी देर के लिए लाज छोड़, मैं तेरा घूंघट हटाती हूँ, तब तुम्हारा पति तुझे अवश्य पहचान लेगा । ( यह कह गौतमी शकुन्तला का घूँघट हटाती है ) ।


पाठा०—१. प्रायेणैश्वर्यमत्तानाम् ।

पञ्चमोऽङ्कः २५१

राजा—( शकुन्तलां निर्वर्ण्य आत्मगतम् ) ।

इदमुपनतमेवं रूपमक्लिष्टकान्ति प्रथमपरिगृहीतं स्यान्न ^१वेति व्यवस्यन् । भ्रमर इव ^२विभाते कुन्दमन्तस्तुषारं न च खलु परिभोक्तुं नैव शक्नोमि ^३हातुम् ॥ १९ ॥

राजा—( शकुन्तलां = कण्वदुहितरं निर्वर्ण्य = निपुणं विलोक्य, सावधानम् अङ्ग-प्रत्यङ्गानि विलोक्येत्यर्थः । आत्मगतं = स्वगतम् )

शकुन्तलाया एवंविधावलोकनेन झटिति संजातमनोविक्रिये, राजा विमृशति—इदमिति ।

अन्वयः--एवम् उपनतम् अक्लिष्टकान्तिम् इदं रूपं प्रथमपरिगृहीतं स्यान्नवा इति अध्यवस्यन् ( अहम् ) विभाते भ्रमरः अन्तस्तुषारं कुन्दमिव सपदि नैव हातुं न च परिभोक्तुं शक्नोमि ।

अथ मुनिकुमाराभ्यां सह कुलपतिना कण्वेन प्रेषितां स्वसमीपे समागतां शकुन्तला-मवलोक्यापि दुर्वाससः शापकारणेन तिरोहितस्मृती राजा दुष्यन्तः संजातमनोविकारो विमृशति—इदमुपनतमिति । एवं = इत्थम्, उपनतं = अप्रयत्नप्राप्तम् अक्लिष्टकान्ति—न क्लिष्टा = म्लाना कान्तिः लावण्यं यस्य तत् अक्लिष्टकान्ति = परिपूर्णलावण्यम्, निर्दोष-सौन्दर्यम्, इदं = पुरोवर्ति रूपं = आकृतिः प्रथमं = पूर्वं परिगृहीतं गान्धर्वविवाहविधिना पत्नीत्वेन स्वीकृतमिति प्रथमपरिगृहीतम् स्यात् = भवेत्, न वा = अथवा न परिगृहीतं वा स्यात् इति = इत्थं अध्यवस्यन् = वितर्कयन् अन्यतरपक्षत्वेन निश्चयम् भजमान इत्यर्थः । अहं विभाते = प्रभाते भ्रमरः मधुपः अन्तस्तुषारं अन्तः = अभ्यन्तरे तुषारः = हिमं यस्य तत् अन्तस्तुषारं = नीहारगर्भम् कुन्दमिव = निशिविकाशि कुन्दाख्यपुष्पमिव सपदि = सहसा नैव हातुं = नैव परिहातुं न च भोक्तुं = नच स्वीकारपूर्वकमुपभोगं कर्तुं शक्नोमि = समर्थोऽस्मि खलु निश्चयेन । पूर्वमियं ललना कदाचित् मया उपभुक्ता न वेति विचारयन् तुषारजडं कुन्दपुष्पम् भ्रमर इवाहं परिभोक्तुं त्यक्तुं वा न शक्नोमि ।

अर्थात् अनवद्याङ्गी परमसुन्दरीयं ललना प्राक् मया पत्नीत्वेन स्वीकृता न वेति संशयानोऽहं निश्चेतुमशक्तः । यथा राजन्यां पतितं तुषारपरिपूर्णं विकसितं कुन्दपुष्पं


राजा—( शकुन्तला को अच्छी तरह नीचे ऊपर देखकर मन ही मन )—इस उज्ज्वल कान्ति और लावण्य एवं सौन्दर्य से सम्पन्न स्वयमुपस्थित ऐसी मनोमोहक सुकुमार अङ्गों वाली हृदयग्राहिणी कान्ता को यह मुझसे कभी विवाहित हुई है या नहीं ऐसा सन्देह करना मैं इसे उसी प्रकार न तो मैं शीघ्रता से छोड़ ही सकता हूँ, न सहसा इसका उपभोग ही कर सकता हूँ जिस प्रकार माघ के महीने में होने वाले ओस कण से भरे हुए कुन्द पुष्प को प्रातःकाल में भ्रमर न तो छोड़ ही देता है, न उसके मकरन्द रस का पान ही कर सकता है ॥ १९ ॥

विशेष—शकुन्तला के अद्वितीय सौन्दर्य पर मुग्ध होते हुए राजा दुष्यन्त धर्म बन्धन में पड़कर उसके स्वीकार करते हिचक रहे हैं। जैसे ओस से भींगे और ठण्डे रहने के कारण भौंरा प्रातःकाल में कुन्दपुष्परसों का न तो आस्वाद ही कर पाता है, और न उसके मधुर रस के लोभ से


पाठ०—१. वेत्यध्यवस्यन् ! २. निशान्ते । ३. न खलु सपदि भोक्तुं । ४. भोक्तुम् ।

२५२ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

( इति विचारयन् स्थितः । )

प्रतोहारो—अहो धम्मावेक्खिआ भट्टिणो । ईदिसं णाम सुहोवणदं रूपं देखिअ को अण्णो विआरेदि । [ अहो धर्मवेक्षिता भर्तुः । ईदृशं नाम सुखोपनतं रूपं दृष्ट्वा कोऽन्यो विचारयति । ]

शार्ङ्गरवः—भो राजन् किमिति जोषमास्यते ।


प्रभात भ्रमरः शिशिरत्वान्नाघ्रातुं शक्नोति न वा तत्सौरभेनाकृष्टः मुक्त्वा दूरं ब्रजति तथैवाहमपि स्वमुपस्थितां परमसुन्दरीमिमां ललनां धर्मभयेन न स्वीकर्तुं नापि लावण्याकृष्टः परित्यक्तुं शक्नोमीति तात्पर्यम् । अत्रोपमासन्देहकाव्यलिङ्गालङ्काराः मालिनी छन्दश्च ॥ १९ ॥

( इति = एवं पूर्वोक्तप्रकारं विचारयन् = चिन्तयन् राजा स्थितः )

प्रतिहारी—तथावस्थितं राजानमवलोक्य प्रतिहारी साश्चर्यं श्लाघते,—अहो ! = साधु धर्मवेक्षिता = धर्मस्य अवेक्षिता = दृष्टिः धर्मवेक्षिता यद्वा धर्मं = मर्यादामपेक्षते पालनीयत्वेनानुसरतीति धर्मवेक्षी तस्य भावः तत्ता धर्मवेक्षिता = धर्मत्वम् भर्तुः = स्वामिनः । ईदृशं = लोकोत्तरं सुखेन = अनायासेन उपनतं = प्राप्तमिति सुखोपनतं अनायासलब्धं = प्रयत्नमन्तरोपगतं रूपं = सोन्दर्यं दृष्ट्वा = विलोक्य अन्यः = एतदपेक्षयाऽपरः कः विचारयति = विमृशेत् । अन्यश्चेन्नैव विचारयेत्, अयमेव विचारयतीतीदमेवास्य धर्मवेक्षितत्वमिति भावः

शार्ङ्गरवः—राज्ञस्तथा तूष्णीं भावस्थितिमवलोक्य शार्ङ्गरवः पृच्छति—भो राजन् ! हे महाराज ! किम् इति कथमेवं जोषं = तूष्णीम् आस्यते = स्थीयते ?


छोड़कर अन्यत्र ही जा सकता है । वैसे ही धर्मभय के कारण राजा दुष्यन्त शकुन्तला को स्वीकार और उपभोग ही नहीं कर पाता है और न तो स्वयं उपस्थित वैसी सुन्दरी युवती नारी को छोड़ना ही चाहता है । इसका अभिप्राय यह है कि कुन्द का पुष्प माघ मास की कड़कती रात में विकसित होता है और उसमें ओस के कण भर जाते हैं । सुबह में उसकी मादक गन्ध से आकृष्ट होकर भ्रमर बैठना चाहता है, पर पास में पहुँचते ही उसका अंग सुकड़ने लगता है । अतः ऊपर उड़ जाता है तथा उसके सुगन्ध से आकृष्ट हो दूर भी नहीं जा पाता, पास में ही मड़राता रहता है । बर्फ की ठण्डक से भ्रमर कुन्द का रस नहीं ले पाता है । ठीक यही दशा राजा दुष्यन्त की भी है, कण्वदुहिता शकुन्तला गर्भवती है, यह गर्भ किसका है ? इसको स्वीकार करना धर्मविरुद्ध कार्य है । इसलिए राजा दुष्यन्त शकुन्तला को अङ्गीकार करने में असमर्थ है, किन्तु उसकी देह पर मनोमुग्धकारी छलकता हुआ अद्भुत लावण्य एवं सौन्दर्य को छोड़ना भी नहीं चाहता है । दुष्यन्त की मनोगति 'भई गति सांप छुछुन्दर केरो' सी हो गई है । यहाँ कुन्द पद से इसका संकेत मिलता है कि जिस प्रकार दिन में बर्फ गल जाने पर भ्रमरः पुनः पूर्ववत् कुन्द पुष्प का रसास्वाद भलीभाँति करता है उसी प्रकार धर्मबाधा शाप के प्रभाव को नष्ट हो जाने पर दुष्यन्त का शकुन्तला से पुनः मन चाहे मिलन हो सकता है और वह पुनः पूर्ववत् उसके सौन्दर्य का उपभोग कर सकता है ।

( ऐसा विचार करता हुआ राजा चुप-चाप बैठ जाता है )

प्रतिहारी—( मन ही मन ) धर्म पर हमारे महाराज की कैसी दृढ़ आस्था है ? नहीं तो इस प्रकार स्वयं उपस्थित ऐसे सुन्दर स्त्रीरत्न को देखकर भला कौन दूसरा पुरुष इस प्रकार धर्म-अधर्म का विचार कर सकता है ?

शार्ङ्गरव—हे राजन् ! आप चुपचाप क्यों रह गये हैं ।

पञ्चमोऽङ्कः २५३

राजा— १भोस्तपोधनाः ! चिन्तयन्नपि न खलु स्वीकरणमत्रभवत्याः स्मरामि ।
तत्कथमिमामभिव्यक्तसत्त्वलक्षणां प्रत्यात्मानं २क्षेत्रिणमाशङ्कमानः प्रतिपत्स्ये ।
शकुन्तला— (अपवार्य) अज्जस्स परिणए एव्व संदेहो । कुदो दाणि मे दूराहि-
रोहिणी आसा ? [ आर्यस्य परिणय एव संदेहः । कुत इदानीं मे दूराधिरोहिण्याशा ? ]

राजा--शार्ङ्गरवेण पृष्टो राजा उत्तरयति-भोः तपोधनाः = हे तपस्विनः ! चिन्त-
यन् = विचारयन् अपि अत्रभवत्याः = श्रीमत्याः पुरः स्थिताया वनितायाः स्वीकरणम् =
गान्धर्वविधिना परिणयनम् न अङ्गीकारम् स्मरामि = स्मर्तुं न प्रभवामि । तत् तर्हि कथं =
केन प्रकारेण अभिव्यक्तं = स्फुटं प्रतीयमानं सत्त्वस्य गर्भस्य लक्षणं कपोलपाण्डिमजघन
गौरवादिरूपं चिन्हं यस्याः सा ताम् अभिव्यक्तसत्त्वलक्षणाम् = स्फुटगर्भचिन्हान्, इमां
प्रति = विषये आत्मानं स्वं क्षेत्रिणं क्षेत्रं = पत्नी यस्यासी क्षेत्री तं क्षेत्रिणं गर्भिण्या अस्या
अद्य स्वीकारेऽस्यामुत्पन्नः पुत्रो मे क्षेत्रजः स्यान्नत्वौरसः । यस्य पत्न्यामन्यो जनो गर्भं
धत्ते स क्षेत्रीत्युच्यते । आशङ्कमानः = विचारयन् कथमिलां प्रतिपत्स्ये-स्वीकरिष्ये ।
अङ्गीकरिष्यामि ।

शकुन्तला—राजोक्तिमाकर्ण्य शकुन्तला (अपवार्य) चिन्तयति--आर्यस्य = स्वा-
मिनः परिणये = विवाहविषये एव सन्देहः = शङ्का, अविश्वासः, कुतः = क्व इदानीम् =
अधुना दूरं = अत्यर्थं पतिगृहे गत्वा महिषोपढं प्राप्स्यामीत्यधिरोढुं शीलं यस्याः सा

राजा— हे तपस्वियों ? बहुत विचार करने पर भी इस श्रीमती के साथ गान्धर्व-विधि से
अपने विवाह करने की बात तो मुझे स्मरण नहीं आरही है। अतः मैं इस स्पष्ट गर्भवती स्त्री को
अपनी स्त्री कैसे बना सकता हूँ, क्योंकि इसके गर्भ से जो पुत्र उत्पन्न होगा-वह मेरा औरस पुत्र
न होकर क्षेत्रज (अपनी स्त्री में दूसरे पुरुष से उत्पादित) पुत्र ही होगा। अतः मैं ऐसी स्त्री को
कैसे ग्रहण कर सकता हूँ। और दूसरे की सन्तान को मैं अपनी सन्तान कैसे बना सकता हूँ ।

विशेष— कोश के अनुसार क्षेत्र शब्द, शरीर, खेत, तीर्थ तथा स्त्री का वाचक है-क्षेत्रे शरीरे
केदारे सिद्धस्थानकलत्रयोः (मेदिनीकोशः) क्षेत्रं पत्नीशरीरयोः (अमरकोशः) क्षेत्रवाला क्षेत्री
कहा जाता है। इस पारिभाषिक शब्द का अर्थ वह पति माना जाता है, जो नाम मात्र का पति है।
उसकी पत्नी की वह सन्तान दूसरे की है। इसे यों समझा जा सकता है यदि किसी के खेत में कोई
व्यक्ति बीज छोड़ दे तो, खेत वाला उससे उत्पन्न फसल का असली मालिक होता है। केवल बो
देने वाला व्यक्ति बीजवपन मात्र का अधिकारी है, न कि फसल का उसी प्रकार यदि किसी की स्त्री
में किसी दूसरे व्यक्ति ने दैवात् या बलात्कार से गर्भाधान कर दिया तो उससे उत्पन्न पुत्र क्षेत्रज
कहलाता है, उसे औरस पुत्र नहीं कह सकते हैं। अतः इस शकुन्तला में परपुरुष के द्वारा गर्भा-
धान से उत्पन्न पुत्र क्षेत्रज ही कहलायेगा, औरस नहीं। इसलिए दुष्यन्त का कहना है कि अन्य
पुरुष से गर्भिणी हुई इसे मैं अपनी अर्द्धाङ्गिनी नहीं बना सकता, इससे मुझे अधार्मिक हो जाना
पड़ेगा। शकुन्तला के गालों का पीलापन देखकर राजा ने उसे पूर्णतः गर्भवती होना समझ लिया ।
अभिराम ने बताया है कि गर्भवती स्त्रियों का कपोल पीला पड़ जाता है और स्तनों का अग्रभाग
काला हो जाता है—‘कपोलपाण्डिमस्तनचुचुकनीलिमादि’ ।

शकुन्तला—(मन ही मन) हा धिक् ! हा धिक् ! यहाँ तो विवाह ही में सन्देह है, तब
दूर बढ़ी हुई मेरी सब आशायें तो अब टूट ही गईं समझनी चाहिए ।

विशेष— शकुन्तला ने सोच रखा था कि मैं चक्रवर्ती राजा की दुलारी पटरानी बनूँगी तथा


पाठ०—१. भोस्तपस्विन । २. क्षेत्रियमिव मन्यमानः ।

२५४ || अभिज्ञानशाकुन्तलम्

शार्ङ्गरवः—मा तावत्।

^१कृताभिमर्शामनुमन्यमानः सुतां त्वया नाम मुनिर्विमान्यः।
^२मुष्टं प्रतिग्राहयता स्वमर्थं पात्रीकृतो दस्युरिवासि येन ॥ २० ॥

दुरधिरोहिणी व्यापिनी, आशा = कामना 'क्षेत्रं पत्नी शरीरयोः' इत्यमरसिंहः। क्षेत्रं शरीरे केदारे सिद्धस्थानकलत्रयोः । ( मेदिनी कोषः )

क्षेत्रभूता स्मृता नारी बीजभूतः स्मृतः पुमान्।

**शार्ङ्गरवः—**राज्ञो वचनमाकर्ण्य क्रुद्धः शार्ङ्गरवः आह--मा तावत् = भवदुक्तमिदं विपरीतम्। किं तदित्याह--कृताभिमर्शामिति।

**अन्वयः—**कृताभिमर्शां सुतां अनुमन्यमानः मुनिः त्वया विमान्यो नाम मुष्टं स्वमर्थं प्रतिग्राहयता येन ( त्वं ) दस्युरिव पात्रीकृतोऽसि

महर्षेः कण्वस्य दुहितरं शकुन्तलामस्वीकृतवतो दुष्यन्तस्योक्तिं निशम्य क्रुद्धः शार्ङ्गरवो ब्रवीति—कृताभिमर्शामिति। कृतः = विहितः अभिमर्शः बलात् स्पर्शः, बलाद्धरणं यस्याः सा ताम् कृताभिमर्शां त्वया कृतबलात्कारां सुतां = शकुन्तलाम् अनुमन्यमानः = अनुमोदमान इयं महिषीत्वेन प्रतिगृह्यतामिति त्वत्समीपं प्रापयन्निव अत एव मुनिः = महर्षिः कण्वः त्वया = भवता विमान्यः किम्। अवज्ञेयः, किं विमाननीयः न विमाननीय अपितु माननीय एव दस्युः = चोर इव स्वं = निजं मुष्टं = चोरितम् अर्थं = धनम् शकुन्तलारूपम् प्रतिग्राहयता = तुभ्यं प्रत्यर्पता = दानरूपेण मन्यमानेन येन कण्वेन अपात्रम् = अयोग्यपालम् पात्रं = योग्यः कृतः विहितः सम्पद्यमानः पात्रीकृतः = पात्रत्वं प्रापितोऽसीत्यर्थः।

अयं भावः—स्वस्वानुपस्थितौ स्वानुमतिमन्तरा सरलां स्वां दुहितरं शकुन्तलां स्वेच्छया परिणीय तस्याः शीलं खण्डयितुः ते दस्योरिव अशिष्टव्यवहारमगणयित्वा चोरायैव चोरितं वस्तु प्रयच्छन्निव दस्युभूताय तुभ्यमेव तां समर्थयन् मुनिः त्वया न तिरस्करणीयः यतो हि तेन मुनिना त्वमपात्रभूतोऽपि कन्यादानेन पालीकृतोऽसि। तस्मादेनां त्वया तत्तन्मयां स्वीकृत्य स मुनिः नूनं संमाननीयः। अन्यथा क्रुद्धः काल इव त्वां स विलयं नेष्यतीति भावः। अत्रोपमा विषयानुप्रासालङ्काराः उपजातिश्छन्दश्च ॥ २० ॥


मेरा पुत्र चक्रवर्ती सम्राट् होगा, किन्तु यहाँ तो पासा ही उलट गया। ये तो न मुझे पहचानते हैं न मुझे स्वीकार ही करना चाहते हैं। मेरी आशा निराशा के रूप में परिणत हो गयी।

**शार्ङ्गरव—**राजन्! आपके द्वारा अनेक लोभ-लालच देकर आप में आसक्त हुई अपनी भोली भाली कन्या को गान्धर्व विधि से विवाह कर लेने पर भी उसे स्वीकार करने वाले महर्षि कण्व का आप इस प्रकार अपमान न करें। जिस महर्षि ने आपको उसी प्रकार अपनी कन्या का पति स्वीकार कर लिया है जिस प्रकार चोरी किये हुए अपने धन का चोरी करने वाले चोर को ही दानपात्र मानकर उसे ही दान दे दिया जाय ॥ २० ॥

**विशेष—**इस पद्य में शार्ङ्गरव दुष्यन्त को स्पष्ट रूप से डाकू बनाते हुए महर्षि कण्व की असीम अनुकम्पा व्यक्त की है। जैसे कोई व्यक्ति चोरी करने वाले को चुराया हुआ अपना धन दे दे वैसे ही चोरी से तुम्हारे द्वारा अपनी कन्या का गान्धर्व-विवाह कर लेने पर भी तुझ चोर को ही पात्र समझकर अपनी कन्या को सौंप देने वाला दयालु महर्षि कण्व को तुम इस प्रकार अपमानित


**पाठा०—**१. कृतागमर्शामनुमन्यमान। २. दुष्टं ।

पञ्चमोऽङ्कः २५५

**शारद्वतः—**शाङ्गंरव ! विरम त्वमिदानीम् । शकुन्तले वक्तव्यमुक्तमस्माभिः । सोऽयमत्रभवानेवमाह। दीयतामस्मै ^१प्रत्ययप्रतिवचनम् ।

शकुन्तला— (अपवार्यं ) इमं अवत्थंतरं गदे तारिसे अणुराए किं वा सुमरा-विदेण ? अत्ता दाणि मे सोअणीओ विववसिदं एदं। ( प्रकाशम् ) अज्जउत्त ( इत्यर्धोक्ते ) संसइदे दाणि परिणए ण एसो समुदाहारो। पोरव ! ण जुत्तं णाम दे तह पुरा अस्समपदे सहावुत्ताण हिअअं इमं जणं समअपुव्वं प्पतारिअ ईदिसेहिं अक्खरेहिं पच्चाचक्खिदुं । [ इदमवस्थान्तरं गते तादृशेऽनुरागे किं वा स्मारितेन ?


शारद्वतः—त्वमिदानीं विरम = इतः परं त्वया न वक्तव्यम् शकुन्तले वक्तव्यमुक्त-मस्माभिः = अस्माभिः यावद्वक्तुं शक्यं तावदुक्तम् । सोऽयं = स एव येन त्वं परिणीता अत्रभवान् श्रीमान् एवं इत्थं पूर्वोक्तमाह = वदति । अर्थात् अस्मदुक्तौ मान्यो राजा विप्रतिपन्नः सन् तव परिणयमेव अपलपतीति भावः अतः अस्मै = सन्दिग्धानाय राज्ञे प्रत्ययजनकं प्रतिवचनमिति प्रत्ययप्रतिवचनम् = विश्वासोत्पादकम्, प्रतिवचनम् । उत्तरं दीयतां = उपस्थाप्यतां त्वयेति शेषः ।

शकुन्तला—( अपवार्य ) शोच्यास्मीति स्वयं विचारयति शकुन्तला—तादृशे = तत्प्रकारके अतिशयिते तादृशीं पराकाष्ठागते **अनुरागे=**प्रेम्णि स्नेहं **इदं=**एतत् अवस्थान्तरं = अन्यामवस्थां अभिज्ञानगम्यमवस्थाविशेषम् **गते=**प्राप्ते सति **स्मारितेन=**स्मरणोत्पादना-यासेन किम्वा = किन्नु फलम् ? न किञ्चिदपि फलं पश्यामि । इदानीं = साम्प्रतं मे = मम आत्मा = स्वरूपं शोचनीयः = सचेतोभिः शोच्यतां गतः, अतः शोधनीयः कलङ्कान्मो-चनीय इति हेतोः एतद् व्यवसितं = मयैष उद्यम आरब्धः, प्रतिवचनप्रदाने मे प्रवृत्ति-


मत करो। महर्षिने उस महामानवके समान तुम पर महान् अनुग्रह किया है जो चोरोंको दण्ड देने के बजाय उसे चुराया धन सौंप दे। तुमने उनकी प्यारी धर्मपुत्री का स्पर्श भी किया, फिर उनका अपमान भी कर रहे हो, इसका फल अच्छा न होगा। इस प्रकार उस ऋषिकुमार का क्रोध चरम सीमा पर पहुँच गया है, वह खरी-खरी बातें सुना देता है, यह धर्मपालन का बल है कि वह राजा से स्पष्ट कह देने में नहीं डरता।

शारद्वत—शाङ्गंरव ? अब तुम चुप रहो। शकुन्तले ! हमने राजा से जो कुछ कहना था कह दिया, पर ये राजा ऐसी बात कह रहे हैं कि इन्होंने तुम्हारे साथ विवाह ही नहीं किया है। अतः अब तू ही इनको विश्वास दिलाने वाली कोई ऐसी बात कहो जिससे इनको तुम्हारे साथ विवाह का विश्वास हो सके।

**विशेष—**शारद्वत बड़ा ही गम्भीर है, उसे शीघ्र क्रोध नहीं आता। क्रोध से काम न देखकर वह अपने सखा शाङ्गंरव को शान्त करता हुआ शकुन्तला से कहता है कि तू ही कोई गुप्त विश्व-सनीय बात बता जिससे राजा को विश्वास हो जाय कि इन्होंने तुम्हारे साथ विवाह किया है। और इनके मन से परदा हट जाय । यहां शारद्वत किसी ऐसी घटना का याद दिलाना चाहता है जो प्रेमी और प्रेमिका के जीवन में किसी क्षण में घटती है और आजीवन याद रहती है।

शकुन्तला—( मन ही मन ) जब उस प्रकार का इनका अनुराग भी आज इस दशा में पहुँच गया है तब पिछली बातों का इन्हें स्मरण दिलाने से क्या लाभ है ? तो भी अपनी आत्मा की शुद्धि के लिए ही मैं कुछ कहती हूँ ( प्रगट में ) हे आर्यपुत्र ( इतना आधा ही वाक्य कह कर बीच में ही रुक कर ) अथवा यहां जब विवाह में हो सन्देह हो रहा है, तब इन्हें आर्यपुत्र यह


पाठा—१. प्रतिवचनम् ।

२५६ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्

आत्मैदानीं मे शोचनीय इति व्यवसितमेतत् । आर्यपुत्र !—संशयित इदानीं परिणये नैष समुदाचारः । पौरव ! न युक्तं नाम ते तथा पुराश्रमपदे स्वभावोत्तानहृदयमिमं जनं समयपूर्वं प्रतार्येदृशैरक्षरैः प्रत्याख्यातुम् । ]


र्जायते। राज्ञः स्मरणं हि प्रत्ययप्रतिवचनस्य फलं तस्यानुरागाभावे निष्फलत्वमत आत्मनः शोच्यता निश्चितेति भावः।

अथापि शारद्वतस्य वचनगौरवाद् वच्मि—आर्यपुत्र ! श्रेष्ठ स्वामिन् ! इति = एवम् अर्धं = अपूर्णं यथा स्यात्तथा उक्ते कथिते सति आर्यपुत्रेति संबोधनमात्रमुक्त्वा स्वयमेव पुनः शकुन्तला मनसि विमृशति आर्यपुत्रेति सम्बोधनं हि पत्यौ एव प्रयुज्यते, परमयं राजा सम्प्रति स्वभार्यात्वेनापि नाङ्गीकरोति। अतः संशयिते = संशयापन्ने सन्दिग्धे परिणये = विवाहे एषः = आर्यपुत्रेति सम्बोधनपदप्रयोगः न समुदाचारः न समीचीनः, न शिष्टानुमतः लोकरीतिवदनुमोदितो नैव भवति । परणीतैव प्रमदा स्वपतिम् आर्यपुत्रेति-भाषते । तद् यदि परिणयेऽपि सन्देहस्तदैवं संबोधनपदप्रयोगो न कथमपि मम युज्यते इति भावः।

आर्यपुत्रेति चाभ्यासवशादुक्त्वाऽर्धं एव तन्निरुध्य राज्ञः पुरुवंशप्रभवत्वसूचकेन पौरवेति सम्बोधनेन पुनर्वक्तुमारभते पौरव ! हे पुरुवंशोत्पन्न राजन् ! ते = तव कृते तथा तेन प्रकारेण पुरा = पूर्वम् आश्रमपदे = तपोवने स्वभावेन = निसर्गतः उत्तानम् = आर्जवयुक्तं कपटरहितं हृदयं = अन्तरं यस्य तत् स्वभावोत्तानहृदयं = प्रणयातिशयपेलवविमलमनसम् निसर्गसरलाशयं—स्वप्नेप्यकल्पितभवद्वञ्चनम् इमं जनं = मां दीनां तपस्विनीं समयपूर्वम् 'प्रतिग्रहबहुत्वेऽपि द्वे प्रतिष्ठे कुलस्य नः।' इति प्रतिज्ञापूर्वकम् 'एकैकमत्रदिवसे दिवसे मदीयं नामाक्षरं गणय गच्छति यावदन्तम्' इति सङ्केतपुरःसरम् प्रतार्य्य=वञ्चयित्वा ईदृशैः अक्षरैः = अतिक्रूरैः परकलत्रप्रतिपादकैः हृदयविदारकैः वर्णैः प्रत्याख्यातुं = निराकर्तुं ते = पुरुवंशोद्भवस्य तत्र भवतः मादृशं जनप्रतारणं न युक्तं न योग्यं नाम । पुरुवंशे समुत्पन्नस्य धर्मपालकस्य भवतः इदम् अनाय्यमार्गानुसरणमत्यनुचितम् । तस्मान्मां न निराकुरुष्व गृहाणेवेति भावः ।


सम्बोधन देना भी उचित नहीं, क्योंकि आर्यपुत्र यह सम्बोधन तो विवाहकर्ता पति के लिए हो सकता है। हे पौरव ! आश्रम में सच्चे अनुराग से उत्तान एवं स्निग्ध हृदय वाले इस जन ( मुझ ) को अनेक प्रकार की आशायें दिलाकर गन्धर्व रीति मेरे साथ विवाह, रतिक्रीड़ा, विहार आदि करके अब इस प्रकार रूखे वचनों से मेरा प्रत्याख्यान करना यह कार्य आपको कथमपि उचित नहीं है।

विशेष— यहाँ शकुन्तला के वचन बड़े करुणाजनक और संयत है वह सोचती है कि उत्तर प्रत्युत्तर देना व्यर्थ है, ये महाराज तो अब बात करने के भी पात्र नहीं हैं, किन्तु मुझे अपने ऊपर लगे हुए कलङ्क का मार्जन करना आवश्यक है अतः कुछ कह रही हूँ। पौरव सम्बोधन बड़े महत्त्व का है। पुरुवंश में अनेक धर्मात्मा राजा हो चुके हैं जो छल छिद्र से परे थे, ऐसे धार्मिक कुल में उत्पन्न होकर आपको छल करना उचित नहीं ? तीन चार दिनों में बुला लेने की शर्त करके अब आपको इस प्रकार करना शोभा नहीं देता। यहाँ आर्यपुत्र न कहकर शकुन्तला ने पौरव कहा है। आर्यपुत्र यह सम्बोधन विवाहकर्ता पति के लिए होता है जिसका तात्पर्य हैं आर्य = मेरे श्वसुर जी के पुत्र अर्थात् मेरे स्वामी = पतिदेव।