अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 338, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें२५६ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
आत्मैदानीं मे शोचनीय इति व्यवसितमेतत् । आर्यपुत्र !—संशयित इदानीं परिणये नैष समुदाचारः । पौरव ! न युक्तं नाम ते तथा पुराश्रमपदे स्वभावोत्तानहृदयमिमं जनं समयपूर्वं प्रतार्येदृशैरक्षरैः प्रत्याख्यातुम् । ]
र्जायते। राज्ञः स्मरणं हि प्रत्ययप्रतिवचनस्य फलं तस्यानुरागाभावे निष्फलत्वमत आत्मनः शोच्यता निश्चितेति भावः।
अथापि शारद्वतस्य वचनगौरवाद् वच्मि—आर्यपुत्र ! श्रेष्ठ स्वामिन् ! इति = एवम् अर्धं = अपूर्णं यथा स्यात्तथा उक्ते कथिते सति आर्यपुत्रेति संबोधनमात्रमुक्त्वा स्वयमेव पुनः शकुन्तला मनसि विमृशति आर्यपुत्रेति सम्बोधनं हि पत्यौ एव प्रयुज्यते, परमयं राजा सम्प्रति स्वभार्यात्वेनापि नाङ्गीकरोति। अतः संशयिते = संशयापन्ने सन्दिग्धे परिणये = विवाहे एषः = आर्यपुत्रेति सम्बोधनपदप्रयोगः न समुदाचारः न समीचीनः, न शिष्टानुमतः लोकरीतिवदनुमोदितो नैव भवति । परणीतैव प्रमदा स्वपतिम् आर्यपुत्रेति-भाषते । तद् यदि परिणयेऽपि सन्देहस्तदैवं संबोधनपदप्रयोगो न कथमपि मम युज्यते इति भावः।
आर्यपुत्रेति चाभ्यासवशादुक्त्वाऽर्धं एव तन्निरुध्य राज्ञः पुरुवंशप्रभवत्वसूचकेन पौरवेति सम्बोधनेन पुनर्वक्तुमारभते पौरव ! हे पुरुवंशोत्पन्न राजन् ! ते = तव कृते तथा तेन प्रकारेण पुरा = पूर्वम् आश्रमपदे = तपोवने स्वभावेन = निसर्गतः उत्तानम् = आर्जवयुक्तं कपटरहितं हृदयं = अन्तरं यस्य तत् स्वभावोत्तानहृदयं = प्रणयातिशयपेलवविमलमनसम् निसर्गसरलाशयं—स्वप्नेप्यकल्पितभवद्वञ्चनम् इमं जनं = मां दीनां तपस्विनीं समयपूर्वम् 'प्रतिग्रहबहुत्वेऽपि द्वे प्रतिष्ठे कुलस्य नः।' इति प्रतिज्ञापूर्वकम् 'एकैकमत्रदिवसे दिवसे मदीयं नामाक्षरं गणय गच्छति यावदन्तम्' इति सङ्केतपुरःसरम् प्रतार्य्य=वञ्चयित्वा ईदृशैः अक्षरैः = अतिक्रूरैः परकलत्रप्रतिपादकैः हृदयविदारकैः वर्णैः प्रत्याख्यातुं = निराकर्तुं ते = पुरुवंशोद्भवस्य तत्र भवतः मादृशं जनप्रतारणं न युक्तं न योग्यं नाम । पुरुवंशे समुत्पन्नस्य धर्मपालकस्य भवतः इदम् अनाय्यमार्गानुसरणमत्यनुचितम् । तस्मान्मां न निराकुरुष्व गृहाणेवेति भावः ।
सम्बोधन देना भी उचित नहीं, क्योंकि आर्यपुत्र यह सम्बोधन तो विवाहकर्ता पति के लिए हो सकता है। हे पौरव ! आश्रम में सच्चे अनुराग से उत्तान एवं स्निग्ध हृदय वाले इस जन ( मुझ ) को अनेक प्रकार की आशायें दिलाकर गन्धर्व रीति मेरे साथ विवाह, रतिक्रीड़ा, विहार आदि करके अब इस प्रकार रूखे वचनों से मेरा प्रत्याख्यान करना यह कार्य आपको कथमपि उचित नहीं है।
विशेष— यहाँ शकुन्तला के वचन बड़े करुणाजनक और संयत है वह सोचती है कि उत्तर प्रत्युत्तर देना व्यर्थ है, ये महाराज तो अब बात करने के भी पात्र नहीं हैं, किन्तु मुझे अपने ऊपर लगे हुए कलङ्क का मार्जन करना आवश्यक है अतः कुछ कह रही हूँ। पौरव सम्बोधन बड़े महत्त्व का है। पुरुवंश में अनेक धर्मात्मा राजा हो चुके हैं जो छल छिद्र से परे थे, ऐसे धार्मिक कुल में उत्पन्न होकर आपको छल करना उचित नहीं ? तीन चार दिनों में बुला लेने की शर्त करके अब आपको इस प्रकार करना शोभा नहीं देता। यहाँ आर्यपुत्र न कहकर शकुन्तला ने पौरव कहा है। आर्यपुत्र यह सम्बोधन विवाहकर्ता पति के लिए होता है जिसका तात्पर्य हैं आर्य = मेरे श्वसुर जी के पुत्र अर्थात् मेरे स्वामी = पतिदेव।