अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 339, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ेंपञ्चमोऽङ्कः
राजा—( कर्णौ विधाय ) शान्तं पापम् ।
व्यपदेशमाविलयितुं १किमीहसे जनमिमं च पातयितुम् ।
कूलङ्कषेव सिन्धुः २प्रसन्नमम्भस्तटतरुं च ॥ २१ ॥
राजा—( कर्णौ विधाय=पापश्रवणनिवारणाय हस्ताभ्यां श्रोत्रे आवृत्य ) शकुन्तला-वचनमसहमानो राजा कथयति—शान्तं पापम्= दुष्कृतं निवृत्तं भवतु मैवं पुनः वद, त्वया विरम्यतामिति भावः ।
अन्वयः—( यथा ) कूलङ्कषा सिन्धुः प्रसन्नम् अम्भः तटतरुं च ( तथात्वं ) व्यपदेशम् आविलयितुम् इमं जनं पातयितुं च किम् ? ईहसे ।
तदेव समर्थयति—व्यपदेशमिति । यथा कुलं=तटं कषति=भिनत्ति या सा कूलङ्कषा=तटसंघर्षिणी तीरोत्पाटनप्रवणा सिन्धुः = नदी प्रसन्नं = स्वच्छं, निर्मलम्, अम्भः = जलं तटतरुं = तीरस्थं वृक्षम् च इव यथा तथा तेनैव प्रकारेण त्वमपि व्यपदिश्यते = कीर्त्यतेऽनेनेति व्यपदेशः कुलं तत् आविलयितुं दूषयितुं मलिनोकर्तुं तथा इमं जनं = अमुं जनं मां दुष्यन्तम् च पातयितुं = पतितं कर्तुं किं = कथम् ईहसे = चेष्टसे ?
**अयं भावः—**यथा वर्षतौ वर्षाद्भिः प्रवाहमदगर्विता कुलसंघर्षणप्रवणा कापि नदी तटपातेन निर्मलमपि जलप्रवाहं कलुषयति तटाश्रयं तरुलताविरुदादिकमपि पातयति तथैव पूर्वं मयाऽपरिणीतापि त्वं मां स्वपतिं मन्यमाना स्वपितृकुलं मम पौरवकुलं च दूषयितुं, माञ्च स्वधर्माच्च च्यावयितुं किमर्थं समीहसे ? अतो मैवं वद, नाहं पापं कर्तुमुत्सहे परमं पवित्रं नः कुलम्, चरित्रं च मे समुज्जवलमस्ति, त्वं तु इहागमनेनैव पतिता जातेति भावः ।
अत्र मदगर्विता नदी स्थानीया शकुन्तला, स्वच्छाम्भः स्थानीयं जलं, तटस्थानीयो राजा दुष्यन्तः । यथा कूलङ्कषा नदी प्रसन्नमम्भः तटं तरुं च पातयति तद्वत् शकुन्तला पौरवकुल-दुष्यन्तानामुपमाव्यपदेशादत्रोपमा-समुच्चयालङ्कारो आर्या छन्दश्च ॥ २१ ॥
राजा—( कान पर हाथ रखकर = दोनों कान बन्द करके ) इन पापमय झूठे वाक्य सुनने में जो पाप मुझे हुआ है, वह शान्त हो, शान्त हो, अर्थात् अब अधिक मत कहो।
अपने तट को ही काटने वाली नदी जैसे अपने स्वच्छ जल को मलिन कर देती है और तट के वृक्षों को गिरा देती है उसी प्रकार तूं भी मेरे वंश को और मेरे कुल की प्रतिष्ठा को क्या मलिन करना चाहती है और मुझे गिराना चाहती हो ? ॥ २१ ॥
**विशेष—**कान बन्द करने का तात्पर्य है कि अब ऐसा अनुचित आरोप न लगे ।
यहां शकुन्तला को नदी, दुष्यन्त के कुल को निर्मल जल तथा दुष्यन्त को तटवृक्ष के रूप में प्रस्तुत किया गया है जिसका तात्पर्य है कि जिस प्रकार तट संघर्षिणी नदी तट को गिराकर स्वच्छ जल को मलिन कर देती हैं उसी प्रकार शकुन्तला भी दुष्यन्त को पथभ्रष्ट कर उनके निर्मल कुल को दूषित न करे ।
**पाठा०—**१. समीहसे मां च पातयितुं । २. प्रसन्नमोघं तटतरुं च ।
१७ शाकु०