अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 336, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें२५४ || अभिज्ञानशाकुन्तलम्
शार्ङ्गरवः—मा तावत्।
^१कृताभिमर्शामनुमन्यमानः सुतां त्वया नाम मुनिर्विमान्यः।
^२मुष्टं प्रतिग्राहयता स्वमर्थं पात्रीकृतो दस्युरिवासि येन ॥ २० ॥
दुरधिरोहिणी व्यापिनी, आशा = कामना 'क्षेत्रं पत्नी शरीरयोः' इत्यमरसिंहः। क्षेत्रं शरीरे केदारे सिद्धस्थानकलत्रयोः । ( मेदिनी कोषः )
क्षेत्रभूता स्मृता नारी बीजभूतः स्मृतः पुमान्।
**शार्ङ्गरवः—**राज्ञो वचनमाकर्ण्य क्रुद्धः शार्ङ्गरवः आह--मा तावत् = भवदुक्तमिदं विपरीतम्। किं तदित्याह--कृताभिमर्शामिति।
**अन्वयः—**कृताभिमर्शां सुतां अनुमन्यमानः मुनिः त्वया विमान्यो नाम मुष्टं स्वमर्थं प्रतिग्राहयता येन ( त्वं ) दस्युरिव पात्रीकृतोऽसि
महर्षेः कण्वस्य दुहितरं शकुन्तलामस्वीकृतवतो दुष्यन्तस्योक्तिं निशम्य क्रुद्धः शार्ङ्गरवो ब्रवीति—कृताभिमर्शामिति। कृतः = विहितः अभिमर्शः बलात् स्पर्शः, बलाद्धरणं यस्याः सा ताम् कृताभिमर्शां त्वया कृतबलात्कारां सुतां = शकुन्तलाम् अनुमन्यमानः = अनुमोदमान इयं महिषीत्वेन प्रतिगृह्यतामिति त्वत्समीपं प्रापयन्निव अत एव मुनिः = महर्षिः कण्वः त्वया = भवता विमान्यः किम्। अवज्ञेयः, किं विमाननीयः न विमाननीय अपितु माननीय एव दस्युः = चोर इव स्वं = निजं मुष्टं = चोरितम् अर्थं = धनम् शकुन्तलारूपम् प्रतिग्राहयता = तुभ्यं प्रत्यर्पता = दानरूपेण मन्यमानेन येन कण्वेन अपात्रम् = अयोग्यपालम् पात्रं = योग्यः कृतः विहितः सम्पद्यमानः पात्रीकृतः = पात्रत्वं प्रापितोऽसीत्यर्थः।
अयं भावः—स्वस्वानुपस्थितौ स्वानुमतिमन्तरा सरलां स्वां दुहितरं शकुन्तलां स्वेच्छया परिणीय तस्याः शीलं खण्डयितुः ते दस्योरिव अशिष्टव्यवहारमगणयित्वा चोरायैव चोरितं वस्तु प्रयच्छन्निव दस्युभूताय तुभ्यमेव तां समर्थयन् मुनिः त्वया न तिरस्करणीयः यतो हि तेन मुनिना त्वमपात्रभूतोऽपि कन्यादानेन पालीकृतोऽसि। तस्मादेनां त्वया तत्तन्मयां स्वीकृत्य स मुनिः नूनं संमाननीयः। अन्यथा क्रुद्धः काल इव त्वां स विलयं नेष्यतीति भावः। अत्रोपमा विषयानुप्रासालङ्काराः उपजातिश्छन्दश्च ॥ २० ॥
मेरा पुत्र चक्रवर्ती सम्राट् होगा, किन्तु यहाँ तो पासा ही उलट गया। ये तो न मुझे पहचानते हैं न मुझे स्वीकार ही करना चाहते हैं। मेरी आशा निराशा के रूप में परिणत हो गयी।
**शार्ङ्गरव—**राजन्! आपके द्वारा अनेक लोभ-लालच देकर आप में आसक्त हुई अपनी भोली भाली कन्या को गान्धर्व विधि से विवाह कर लेने पर भी उसे स्वीकार करने वाले महर्षि कण्व का आप इस प्रकार अपमान न करें। जिस महर्षि ने आपको उसी प्रकार अपनी कन्या का पति स्वीकार कर लिया है जिस प्रकार चोरी किये हुए अपने धन का चोरी करने वाले चोर को ही दानपात्र मानकर उसे ही दान दे दिया जाय ॥ २० ॥
**विशेष—**इस पद्य में शार्ङ्गरव दुष्यन्त को स्पष्ट रूप से डाकू बनाते हुए महर्षि कण्व की असीम अनुकम्पा व्यक्त की है। जैसे कोई व्यक्ति चोरी करने वाले को चुराया हुआ अपना धन दे दे वैसे ही चोरी से तुम्हारे द्वारा अपनी कन्या का गान्धर्व-विवाह कर लेने पर भी तुझ चोर को ही पात्र समझकर अपनी कन्या को सौंप देने वाला दयालु महर्षि कण्व को तुम इस प्रकार अपमानित
**पाठा०—**१. कृतागमर्शामनुमन्यमान। २. दुष्टं ।