भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 329, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 329

पञ्चमोऽङ्कः

२४७

शकुन्तला—( आत्मगतम् ) किं णु खु अज्जउत्तो भणादि [ किं नु खल्वार्यपुत्रो भणति । ]

**राजा—**किमिदमुपन्यस्तम् ।

शकुन्तला—( आत्मगतम् ) पावओ खु वअणोवण्णासो । [ पावकः खलु वचनोपन्यासः । ]

**शाङ्गंरवः—**कथमिदं नाम । भवन्त एव सुतरां लोकवृत्तान्तनिष्णाताः ।


शकुन्तला—( आत्मगतं स्वगतम् ) वदति आर्यपुत्र ! = श्रेष्ठः स्वामी किं नु खलु भणति = किमुत्तरं दद्यात् ।

**राजा—**महर्षेः दुर्वाससः शापबलेन विस्मृतविवाहवृत्तान्ते राजा पृच्छति—किमिदं किमुपर्युक्तं स्वेच्छापरिणयादिकम् उपन्यस्तम्=कथितम्, किमिदमनारब्धमित्यर्थः । अस्योपन्यासस्यासम्बद्धत्वात् तदर्थो मया नावबुध्यत इति भावः ।

**शकुन्तला—**दुर्वाससा दत्तस्य शापस्य वृत्तान्तमजानन्ती शकुन्तला राज्ञो वचनमाकर्ण्य आत्मगतं विचारयति—पावकः=अनलः खलु एव साक्षात् अग्निसमो वचनोपन्यासः= वाग्विन्यासः स्वामिनो वचनोपन्यासस्य हृदयदहकत्वादग्निसमत्वमुक्तम् ।

**शाङ्गंरवः—**अथ राज्ञः दुर्वाससः शापहेतुकं शकुन्तलाविस्मरणमजानन् शाङ्गंरवो राजोक्तेरनौचित्यं बोधयितुमुपक्रमते—कथमिदं नाम = कथं = केन प्रकारेण इदम् उपर्युक्तं संभाव्यते, किमिदमुपन्यस्तमिति राजोक्तौ इदं पदं कुतः प्रयुज्यते । अस्मदुदीरितं वृत्तान्तमजानन्निव किमिति पृच्छतीति भावः । भवन्तः = यूयम् एव सुतराम् = सुष्ठु लोकस्य = जगतः वृत्तान्ते = व्यवहारे निष्णाताः = दक्षा इति लोकवृत्तान्तनिष्णाताः = लोकव्यवहारपटवः, वर्णाश्रमधर्मस्य पालकत्वाद् भवन्तो राजान एव अस्मदपेक्षया सुतरां लोकव्यवहारस्य वृत्तज्ञाः, वयन्तु तपोवनवासित्वाङ्गलोकवृत्तान्तभिज्ञाः । तथापि यावदवगतं लोकवृत्तं वदाम इति भावः ।


रहे थे, गौतमी ने उन भावों को ताड़ लिया और वात्सल्यपूर्ण सुझाव देना आरम्भ किया। वस्तुतः शकुन्तला को इसमें अपने गुरुजनों तथा बन्धुजनों की अनुमति ले लेनी चाहिए थी तथा आपको भी अपने बन्धुओं एवं शकुन्तला के बन्धुओं से बातचीत कर लेनी चाहिए थी, जिससे इस प्रकार के गुप्त रूप से गान्धर्व विवाह करने को आवश्यकता ही नहीं पड़ती। अतः इस विषय में आप दोनों समान ही दोषी हैं। जब दोनों का समान ही दोष है, तो एक दूसरे को दोष न देकर अपना ही दोष स्वीकार करना चाहिए, और दूसरे पर आश्चर्य या क्रोध करना उचित नहीं है।

शकुन्तला—( मन ही मन ) देखें, अब आर्यपुत्र इस विषय में क्या कह रहे हैं ?

**राजा—**हैं ! हैं ! यह क्या कहा जारहा है, आप लोग यह कैसी बात कह रहे हैं ?

शकुन्तला—( मन ही मन ) हा धिक् ! हा धिक् ! इनका यह वचन तो आग की तरह जलाने वाला है ।

**शाङ्गंरव—**आप यह क्या कह रहे हैं कि यह क्या बात है ? हे राजन् आप तो स्वयं लोक व्यवहार को अच्छी तरह जानने वाले हैं। देखिए—